การขับเคลื่อนการนําผลงานวิจัยไปใช้ประโยชน์: การขยายผลแนวทางการจัดบริการสุขภาพปฐมภูมิภายใต้สังกัดองค์การบริหารส่วนจังหวัด

Abstract

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์และถอดบทเรียนการถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ให้แก่องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) โดยมุ่งศึกษาว่าแนวคิดการสร้างและบริหารจัดการเครือข่าย (Network Building and Management) และการแพร่กระจายนวัตกรรม (Diffusion of Innovation) สามารถสนับสนุนการจัดบริการสุขภาพปฐมภูมิตามหลักเวชศาสตร์ครอบครัวในบริบทการบริหารจัดการเชิงพื้นที่ได้อย่างมีประสิทธิผลและยั่งยืนเพียงใด งานวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) ควบคู่กับการประเมินเชิงพัฒนา (Developmental Evaluation) ครอบคลุมพื้นที่ศึกษา 10 จังหวัด ได้แก่ มุกดาหาร นราธิวาส ปทุมธานี ชลบุรี สงขลา พิจิตร ขอนแก่น ยะลา สมุทรสาคร และศรีสะเกษ โดยอาศัยกลไก “นักวิจัยพี่เลี้ยง” ทำหน้าที่สนับสนุนองค์ความรู้ นวัตกรรม และแนวปฏิบัติที่ดี และ “นักวิจัยในพื้นที่” ที่ร่วมสร้างกระบวนการเรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติจริงบนฐานงานวิจัย การศึกษานี้ใช้การวิจัยแบบกึ่งการทดลอง (Quasi-experimental Research) โดยออกแบบการวิจัยเป็นการเปรียบเทียบหลายกลุ่มก่อน–หลังการแทรกแซง (Multiple-group Pre-test–Post-test Design) เพื่อประเมินผลการพัฒนาระบบสุขภาพปฐมภูมิภายหลังการถ่ายโอน รพ.สต. ให้แก่ อบจ. ในพื้นที่ 10 จังหวัด ได้แก่ มุกดาหาร นราธิวาส ปทุมธานี ชลบุรี สงขลา พิจิตร ขอนแก่น ยะลา สมุทรสาคร และศรีสะเกษ การเก็บรวบรวมข้อมูลใช้ระเบียบวิธีแบบผสมผสาน (Mixed Methods) ข้อมูลเชิงปริมาณได้จากระบบ Health Data Center (HDC) ก่อนและหลังการแทรกแซง ครอบคลุมตัวชี้วัดสุขภาพประชากร 21 ตัวชี้วัด ข้อมูลเชิงคุณภาพได้จากการสัมภาษณ์เชิงลึกกลุ่มตัวอย่าง 40 คน และการประชุมเชิงปฏิบัติการกับกลุ่มตัวอย่าง 895 คน การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณใช้สถิติเชิงพรรณนาและการเปรียบเทียบก่อน–หลัง ส่วนข้อมูลเชิงคุณภาพวิเคราะห์ด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า การถ่ายโอน รพ.สต. ให้แก่ อบจ. ไม่ได้เป็นเพียงการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างการบริหาร แต่เป็นการเปิดพื้นที่การเรียนรู้และพื้นที่การเติบโตของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในระดับพื้นที่ ส่งผลให้เกิดการออกแบบระบบสุขภาพปฐมภูมิที่สอดคล้องกับบริบทท้องถิ่นมากขึ้น โครงการเรือธงของ อบจ. ในพื้นที่ศึกษา มีเป้าหมายร่วมกันในการยกระดับการเข้าถึงคุณภาพ และความต่อเนื่องของบริการสุขภาพปฐมภูมิ โดยตัวอย่างโครงการสำคัญ ได้แก่ การพัฒนากระดานข้อมูลสุขภาพประชากรเพื่อสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบาย การบูรณาการเครือข่ายการดูแลโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง การพัฒนาระบบการดูแลต่อเนื่องและการดูแลแบบประคับประคอง และความพยายามในการขยายเครือข่ายทันตสาธารณสุขในระดับพื้นที่ในด้านประสิทธิผล ผลการวิจัยพบว่าการจัดบริการสุขภาพปฐมภูมิเชิงบูรณาการภายใต้ อบจ. ส่งผลให้ผลผลิตด้านบริการเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสําคัญ โดยเฉพาะการคัดกรองและติดตามผู้ป่วยโรคเบาหวานและความดันโลหิตสูง รวมถึงความครอบคลุมการได้รับวัคซีนในเด็ก ในขณะที่ผลลัพธ์ด้านสุขภาพประชากรมีแนวโน้มดีขึ้นในบางตัวชี้วัด แม้ยังไม่ปรากฏนัยสําคัญทางสถิติในภาพรวม ด้านประสิทธิภาพ พบแนวโน้มการเพิ่มขึ้นของผลิตภาพการผลิตรวมและผลได้ต่อขนาด โดยปัจจัยสำคัญมาจากการยอมรับและประยุกต์ใช้งานวิจัย นวัตกรรม และข้อมูลเชิงประจักษ์ มากกว่าการเพิ่มทรัพยากรนําเข้าเพียงอย่างเดียว การวิเคราะห์ภายใต้กรอบ Six Building Blocks of a Health System ขององค์การอนามัยโลก สะท้อนการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างในทุกมิติ โดยเฉพาะบทบาทใหม่ของโรงพยาบาลแม่ข่ายในฐานะศูนย์สนับสนุนทางวิชาการ และความสำคัญของภาวะผู้นําเชิงเครือข่ายแบบกระจายตัว ผลการศึกษาสรุปว่าการถ่ายโอน รพ.สต. เป็นโอกาสสำคัญในการปฏิรูประบบสุขภาพปฐมภูมิ หากทุกภาคส่วนสามารถร่วมสร้างระบบนิเวศสุขภาพเชิงพื้นที่ที่ขับเคลื่อนด้วยข้อมูล หลักฐานเชิงประจักษ์และกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันอย่างต่อเนื่อง