การฟื้นคืนสู่สุขภาวะของผู้อยู่กับโรคจิตเภท: รูปแบบการดำเนินงานแบบบูรณาการระดับพื้นที่ ความเข้าใจของผู้ปฏิบัติงานและผู้ดูแล และมุมมองของผู้ใช้บริการ

Abstract

การฟื้นคืนสู่สุขภาวะของผู้อยู่กับโรคจิตเภทเป็นความท้าทายสำคัญของระบบสุขภาพจิต โดยเฉพาะในบริบทที่การดูแลยังคงยึดการรักษาในโรงพยาบาลเป็นศูนย์กลาง แม้ประเทศไทยจะมีความก้าวหน้าในการให้บริการจิตเวช แต่อัตราการกลับเป็นซํ้าและการหลุดจากระบบดูแลหลังจําหน่ายยังคงพบได้อย่างต่อเนื่อง สะท้อนข้อจํากัดของการดูแลต่อเนื่องและการฟื้นฟูในระดับชุมชน การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทำความเข้าใจการฟื้นคืนสู่สุขภาวะในระดับพื้นที่ ผ่านการวิเคราะห์ระบบการฟื้นฟูสุขภาพจิตในชุมชน มุมมองของผู้ให้บริการและผู้ดูแลครอบครัว และประสบการณ์ของผู้อยู่กับโรคจิตเภท เพื่อสนับสนุนการพัฒนาระบบการฟื้นคืนสู่สุขภาวะแบบบูรณาการที่สอดคล้องกับบริบทของประเทศไทย การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพแบบพหุกรณีศึกษา เก็บข้อมูลผ่านการประชุมผู้มีส่วนเกี่ยวข้องและการสัมภาษณ์เชิงลึกกับบุคลากรด้านสุขภาพ ผู้ปฏิบัติงานในชุมชน ผู้ดูแลครอบครัว และผู้อยู่กับโรคจิตเภท ใน 5 จังหวัด ได้แก่ นนทบุรี สุโขทัย จันทบุรี เลย และพังงา รวมผู้ให้ข้อมูลทั้งสิ้น 141 คน การวิเคราะห์ในระดับระบบใช้กรอบ Power–Interest Matrix เพื่อทำความเข้าใจรูปแบบความร่วมมือและบทบาทของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ขณะที่การวิเคราะห์แนวปฏิบัติและประสบการณ์การฟื้นคืนใช้กรอบ SAMHSA’s 10 Principles of Recovery และ CHIME Framework ผลการศึกษาพบว่า ระบบการฟื้นฟูสุขภาพจิตในระดับพื้นที่มีความแตกต่างกันอย่างชัดเจน พื้นที่ที่มีบทบาทขององค์กรภาคประชาสังคมและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเข้มแข็ง มักมีการดูแลต่อเนื่องหลังจําหน่ายที่ยืดหยุ่นและตอบสนองต่อชีวิตจริงของผู้ป่วยมากกว่า ขณะที่ระบบที่ขับเคลื่อนโดยภาคสาธารณสุขเป็นหลักมีความเข้มแข็งด้านการรักษาทางคลินิก แต่ยังให้ความสำคัญกับการฟื้นฟูเชิงสังคมและอาชีพในระดับจํากัด การวิเคราะห์ตามกรอบ SAMHSA สะท้อนว่า แนวปฏิบัติด้านการฟื้นคืนในบริบทไทยเน้นความสัมพันธ์ การมีครอบครัวเป็นฐานและการดำรงชีวิตอย่างสงบในชีวิตประจำวัน มากกว่าการเน้นความเป็นอิสระของปัจเจกในมุมมองของผู้อยู่กับโรคจิตเภท การฟื้นคืนสู่สุขภาวะมีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับครอบครัว ชุมชนและศาสนาหรือจิตวิญญาณ ความหวังมักถูกนิยามผ่านเป้าหมายเล็ก ๆ ที่จับต้องได้ในชีวิตประจำวัน ขณะที่ตัวตนและความหมายของชีวิตถูกสร้างขึ้นใหม่ผ่านบทบาทที่มีคุณค่าทางสังคม การเสริมพลังอำนาจจึงหมายถึงความสามารถในการจัดการชีวิตประจำวันด้วยตนเองอย่างมั่นคงมากกว่าการเป็นอิสระอย่างสมบูรณ์ โดยสรุป การพัฒนาระบบการฟื้นคืนสู่สุขภาวะสำหรับผู้อยู่กับโรคจิตเภทควรตั้งอยู่บนฐานของศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และสิทธิมนุษยชน และสนับสนุนการฟื้นคืนในชุมชนผ่านความร่วมมืออย่างเป็นทางการและต่อเนื่องระหว่างภาคสุขภาพท้องถิ่น ครอบครัว และภาคประชาสังคม