บทคัดย่อ
ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุเต็มรูปแบบ โดยมีจำนวนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง และหนึ่งในประเด็นท้าทายคือการที่ผู้สูงอายุจำนวนไม่น้อยต้องใช้ชีวิตตามลำพัง ซึ่งส่งผลต่อคุณภาพชีวิตทั้งด้านสุขภาพกาย จิตใจ เศรษฐกิจ สังคม และความปลอดภัยในที่อยู่อาศัย สถิติจากกรมกิจการผู้สูงอายุ (2566) พบว่ามีผู้สูงอายุที่อยู่ลำพังมากกว่า 1.3 ล้านคนทั่วประเทศ โดยภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีจำนวนสูงสุด โดยเฉพาะจังหวัดอุบลราชธานีซึ่งมีผู้สูงอายุอยู่ลำพังราว 34,836 คน ปัญหาดังกล่าวนำมาซึ่งความเปราะบางในหลายมิติ เช่น ความเหงา ความซึมเศร้า ภาวะทุพโภชนาการ อุบัติเหตุในที่อยู่อาศัย และการเข้าถึงบริการสุขภาพที่จำกัด งานวิจัยนี้จึงมุ่งพัฒนาระบบข้อมูลคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุที่อยู่ลำพัง เพื่อให้หน่วยงานท้องถิ่นและภาคส่วนที่เกี่ยวข้องสามารถใช้ประโยชน์ในการวางแผนและดำเนินมาตรการดูแลผู้สูงอายุได้อย่างมีประสิทธิภาพ โครงการวิจัยได้ดำเนินงานในพื้นที่อำเภอวารินชำราบ จังหวัดอุบลราชธานี ครอบคลุม 3 ตำบล ได้แก่ แสนสุข คำน้ำแซบ และโนนโหนน โดยใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของหน่วยงานท้องถิ่น สาธารณสุข ชุมชน และผู้สูงอายุ เพื่อออกแบบและพัฒนาระบบสารสนเทศในรูปแบบ Web Application สำหรับจัดเก็บ วิเคราะห์ และนำเสนอข้อมูลคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุที่อยู่ลำพัง ข้อมูลครอบคลุม 5 มิติ คือ สุขภาพกายและการเข้าถึงบริการสุขภาพ จิตใจ สังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม/ความปลอดภัยในที่อยู่อาศัย จากการสำรวจภาคสนาม ผู้สูงอายุส่วนใหญ่มีรายได้ต่ำและพึ่งพาเบี้ยยังชีพเป็นหลัก ขณะเดียวกันพบปัญหาสุขภาพเรื้อรัง เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน และข้อเข่าเสื่อม ซึ่งกระทบต่อความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน นอกจากนี้ ผู้สูงอายุที่อยู่ลำพังจำนวนไม่น้อยขาดการมีส่วนร่วมทางสังคมและมีระดับความพึงพอใจในชีวิตต่ำกว่าผู้สูงอายุที่อาศัยกับครอบครัว ระบบข้อมูลที่พัฒนาขึ้นช่วยให้หน่วยงานท้องถิ่นสามารถเข้าถึงข้อมูลเชิงลึกที่เป็นปัจจุบัน วิเคราะห์กลุ่มเสี่ยง และออกแบบกิจกรรมหรือบริการที่ตรงกับความต้องการ เช่น การจัดระบบเยี่ยมบ้าน การส่งเสริมกิจกรรมทางสังคมสำหรับผู้สูงอายุที่ขาดการมีส่วนร่วม และการเชื่อมโยงข้อมูลสุขภาพกับบริการสาธารณสุขในพื้นที่ ผลการทดสอบระบบในพื้นที่วิจัยพบว่ามีความเป็นไปได้สูง สามารถใช้งานง่าย รวดเร็ว และตอบโจทย์การบริหารจัดการข้อมูลเชิงนโยบาย งานวิจัยชี้ให้เห็นว่าการพัฒนาระบบข้อมูลคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุที่อยู่ลำพัง เป็นกลไกสำคัญในการสร้างฐานข้อมูลที่ถูกต้อง ครบถ้วน และทันสมัย ซึ่งไม่เพียงช่วยสะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้างของสังคมสูงวัย แต่ยังเป็นเครื่องมือสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบายขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและหน่วยงานสาธารณสุข การมีระบบข้อมูลที่ดีจะช่วยให้สามารถวิเคราะห์สถานการณ์ คัดกรองกลุ่มเสี่ยง วางแผนการช่วยเหลือ และติดตามผลการดำเนินงานได้อย่างเป็นระบบและยั่งยืน ผลการวิจัยยังสะท้อนว่าการบูรณาการความร่วมมือระหว่างท้องถิ่น หน่วยงานสาธารณสุข ชุมชน และภาคประชาชน มีความสำคัญต่อการพัฒนารูปแบบการดูแลผู้สูงอายุที่อยู่ลำพัง การมีข้อมูลที่เชื่อมโยงกับความเป็นจริงในพื้นที่จะทำให้การวางแผนด้านสุขภาพ เศรษฐกิจ และสังคมของผู้สูงอายุมีประสิทธิภาพมากขึ้น อีกทั้งยังช่วยลดความเหลื่อมล้ำและเสริมสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีในระยะยาว ดังนั้น การวิจัยครั้งนี้มิได้เป็นเพียงการสร้างระบบสารสนเทศเท่านั้น แต่ยังเป็นการสร้างต้นแบบการบริหารจัดการผู้สูงอายุเชิงพื้นที่ที่สามารถขยายผลไปยังจังหวัดอื่น ๆ ได้ อันจะนำไปสู่การยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุไทยให้มีความมั่นคงและมีศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ในสังคมสูงวัยต่อไป
บทคัดย่อ
Thailand is entering a fully aged society, with the number of elderly people continuing
to rise. One of the major challenges is that a considerable proportion of older adults live
alone, which affects their quality of life in terms of physical health, mental well- being,
economic stability, social relationships, and housing safety. According to statistics from the
Department of Older Persons (2023), there are more than 1.3 million elderly individuals living
alone nationwide, with the highest proportion found in the northeastern region. Notably, Ubon
Ratchathani Province has approximately 34,836 elderly people residing alone. This situation
creates multiple vulnerabilities, including loneliness, depression, malnutrition, household
accidents, and limited access to healthcare services. Therefore, this study aims to develop a
quality-of-life information system for elderly individuals living alone, enabling local authorities
and relevant sectors to utilize the data in planning and implementing effective measures for
elderly care.
The research project was conducted in Warin Chamrap District, Ubon Ratchathani
Province, covering three subdistricts: Saensuk, Kham Nam Saep, and Non Non. A participatory
approach was employed, engaging local government agencies, public health organizations,
communities, and the elderly themselves in designing and developing an information system
in the form of a web application. This system was created to store, analyze, and present data
on the quality of life of elderly individuals living alone, encompassing five dimensions: physical
health and access to healthcare services, mental health, social aspects, economic conditions,
and environmental/housing safety. Field surveys revealed that most elderly participants had
low incomes and primarily relied on government allowances, while many suffered from
chronic health conditions such as hypertension, diabetes, and osteoarthritis, which limited
their ability to perform daily activities. In addition, a significant number of elderly individuals
living alone experienced social isolation and reported lower life satisfaction compared to
those living with families. The developed information system enables local authorities to
access up- to- date, in- depth data, identify at- risk groups, and design tailored activities or
services. Examples include establishing home-visit programs, promoting social engagement
activities for socially isolated elderly individuals, and linking health data with local public
health services. Testing of the system in the research area indicated high feasibility, with the
application proving to be user-friendly, efficient, and effective in supporting data-driven policy
management.
The study highlights that the development of a quality-of-life information system for
elderly individuals living alone serves as a crucial mechanism for establishing accurate,
comprehensive, and up-to-date databases. Such a system not only reflects the structural
challenges of an aging society but also functions as an essential tool to support policy
decision-making by local administrative organizations and public health agencies. A reliable
information system facilitates systematic and sustainable situation analysis, risk group
screening, planning of assistance measures, and monitoring of implementation outcomes. The
findings further underscore that the integration of collaboration among local authorities, public
health agencies, communities, and civil society is vital in developing effective models of
elderly care for those living alone. Access to context-specific data that reflects the realities of
local areas enhances the efficiency of planning in health, economic, and social dimensions for
older adults. Moreover, it contributes to reducing inequality and promoting long- term
improvements in quality of life. Therefore, this research project is not only about creating an
information system but also about establishing a prototype for area- based elderly care
management that can be expanded to other provinces. Ultimately, it provides a pathway to
enhance the quality of life of Thai elderly people, ensuring security and human dignity in an
aging society.
