บทคัดย่อ
การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินบทบาท ความพร้อม อุปสรรค และโอกาสของร้านยาในการให้บริการตรวจคัดกรองด้วยตนเอง (self-test) และบริการส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรค (PP) ภายใต้การกำกับของสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ซึ่งได้ขยายสิทธิประโยชน์ให้ประชาชนทุกสิทธิสามารถเข้ารับบริการดังกล่าวที่ร้านยา ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2566 การวิจัยใช้ระเบียบวิธีแบบผสมผสาน โดยวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณปีงบประมาณ 2567–2568 ผลการสำรวจประชาชน 1,021 ราย การสำรวจเภสัชกรร้านยา 400 ราย การสำรวจกลุ่มเสี่ยง 452 ราย และการสัมภาษณ์ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลายภาคส่วน ผลการศึกษา พบว่าปริมาณบริการส่วนใหญ่มีการเปลี่ยนแปลงเล็กน้อย ยกเว้น OV-ATK ซึ่งมีอัตราเติบโตสูง ขณะที่บริการ HPV test ยังมีผู้รับบริการในระดับต่ำและมีความแตกต่างระหว่างเขตอย่างชัดเจน ประชาชนให้ความสนใจ self-test มากขึ้นหากมีการสนับสนุนค่าใช้จ่าย แต่การรับรู้สิทธิประโยชน์ที่ร้านยายังอยู่ในระดับต่ำ (<35%) และประชาชนส่วนใหญ่ยังไม่สามารถระบุร้านยาที่ให้บริการได้ ด้านบริการ PP ประชาชนยังคงนิยมรับบริการผ่านโรงพยาบาลเป็นหลัก ร้านยา หน่วยบริการสุขภาพ และองค์กรวิชาชีพสะท้อนอุปสรรคสำคัญ ได้แก่ ขั้นตอนการให้บริการที่ซับซ้อน ระบบยืนยันตัวตนที่สร้างความกังวล ความไม่เสถียรของระบบเทคโนโลยี และโครงสร้างค่าตอบแทนที่ไม่สอดคล้องกับภาระงานจริง ขณะที่เภสัชกรมีความรู้เพียงพอในบางชุดตรวจ เช่น OV-ATK แต่ยังต้องการพัฒนาความรู้ชุดตรวจอื่น ๆ สำหรับบริการที่มีความเร่งด่วน เช่น PrEP/PEP ร้านยามีศักยภาพเพิ่มการเข้าถึงบริการ แต่จำเป็นต้องเริ่มในรูปแบบนำร่องร่วมกับเครือข่าย NGO ห้องปฏิบัติการ และโรงพยาบาล ภายใต้ระบบข้อมูลและเส้นทางการส่งต่อที่ชัดเจน องค์กรวิชาชีพมีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนร้านยาให้เข้าร่วมเป็นเครือข่ายบริการภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ผ่านการกำหนดมาตรฐาน การพัฒนาศักยภาพเภสัชกร การจัดทำหลักฐานเชิงประจักษ์ และการบูรณาการเทคโนโลยีเพื่อยกระดับคุณภาพบริการ อย่างไรก็ตาม ยังมีอุปสรรคด้านโครงสร้าง ระบบสนับสนุน และแรงจูงใจที่จำเป็นต้องได้รับการแก้ไข การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment: SROI) พบว่าโครงการวิจัยนี้มีความคุ้มค่าเชิงสังคมสูง (SROI = 5.71) การศึกษานี้พบว่าร้านยามีศักยภาพในการเป็นช่องทางให้บริการตรวจคัดกรองด้วยตนเองและบริการส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรค โดยเฉพาะในกลุ่มวัยทำงานและวัยเจริญพันธุ์ อย่างไรก็ตาม ในบริบทปัจจุบัน ร้านยายังคงทำหน้าที่เป็นช่องทางเสริมมากกว่าช่องทางหลักของระบบบริการ การขยายบทบาทของร้านยาให้เกิดผลในระดับระบบ จำเป็นต้องดำเนินควบคู่กันทั้งด้านอุปสงค์และอุปทาน โดยเพิ่มการสื่อสารสิทธิที่ชัดเจน ออกแบบสิทธิประโยชน์ให้ตอบโจทย์ และปรับโครงสร้างค่าตอบแทน ระบบข้อมูล และมาตรฐานการให้บริการให้ปฏิบัติได้จริง ควบคู่กับการสร้างเครือข่ายส่งต่อและระบบกำกับติดตาม หากคงนโยบายไว้ ควรเร่งขับเคลื่อนมาตรการเชิงโครงสร้างอย่างเป็นระบบและประเมินผลตามกรอบ RE-AIM (Reach (การเข้าถึง), Effectiveness (ประสิทธิผล), Adoption (การยอมรับ), Implementation (การนำไปใช้) และ Maintenance (การบำรุงรักษา)) และ SROI อย่างต่อเนื่อง ขณะที่กรณียุตินโยบาย ควรกำหนดแผนถอนนโยบายแบบค่อยเป็นค่อยไป พร้อมติดตามผลกระทบต่อการเข้าถึง ความเหลื่อมล้ำ และภาระของหน่วยบริการหลัก เพื่อใช้เป็นฐานข้อมูลในการทบทวนนโยบายในอนาคต การศึกษาพบว่าร้านยามีศักยภาพเป็นช่องทางเสริมในการให้บริการตรวจคัดกรองด้วยตนเองและบริการส่งเสริมสุขภาพ โดยเฉพาะในกลุ่มวัยทำงานและวัยเจริญพันธุ์ การขยายบทบาทในระดับระบบจำเป็นต้องดำเนินควบคู่ทั้งด้านอุปสงค์และอุปทาน ผ่านการสื่อสารสิทธิที่ชัดเจน การออกแบบสิทธิประโยชน์ โครงสร้างค่าตอบแทน ระบบข้อมูล และมาตรฐานบริการที่ปฏิบัติได้จริง ควบคู่กับเครือข่ายส่งต่อและระบบติดตามประเมินผล
บทคัดย่อ
This study aimed to assess the roles, readiness, barriers, and opportunities of community
pharmacies in providing self-testing services and health promotion and prevention (PP)
services under the oversight of the National Health Security Office (NHSO). Since 2023, the
NHSO has expanded benefit packages, allowing all insured populations to access these
services at community pharmacies. A mixed-methods approach was employed, including
analysis of quantitative data from fiscal years 2024–2025, surveys of 1,021 members of the
public, 400 community pharmacists, and 452 individuals from key populations, as well as indepth interviews with multiple stakeholders.
The results showed that overall service utilization changed only slightly, except for OV-ATK,
which demonstrated rapid growth. In contrast, HPV testing uptake remained low and varied
markedly across health regions. Public interest in pharmacy-based self-testing increased when
cost subsidies were provided; however, awareness of pharmacy-based entitlements remained
low (<35%), and most respondents were unable to identify participating pharmacies. For PP
services, hospitals were the preferred service providers. Major barriers reported by pharmacies,
health service providers, and professional organizations included complex service procedures,
concerns related to identity verification, unstable digital systems, and reimbursement
structures that did not adequately reflect actual workload.
Pharmacists demonstrated adequate knowledge for certain test kits, such as OV-ATK, but
required further capacity building for other tests and time-sensitive services, including PrEP
and PEP. While community pharmacies have the potential to improve access to such services,
implementation should begin through pilot models in collaboration with NGOs, laboratories,
and hospitals, supported by clear data systems and referral pathways. Professional
organizations play a critical role in supporting pharmacy participation through standard setting,
capacity development, evidence generation, and technology integration; however, structural,
system-level, and incentive-related barriers remain.
The social return on investment (SROI) analysis indicated high social value (SROI = 5.71).
Overall, community pharmacies have significant potential as a complementary channel for
self-testing and PP services, particularly for working-age and reproductive-age populations.
Nevertheless, system-level scale-up requires coordinated demand- and supply-side measures,
including effective rights communication, appropriate benefit design, reimbursement reform,
streamlined data systems, practical service standards, referral networks, and robust monitoring
and evaluation. If the policy is maintained, structural reforms should be accelerated and
continuously evaluated using the RE-AIM framework and SROI. If discontinued, a gradual exit
strategy should be implemented, accompanied by systematic assessment of impacts on
access, equity, and the workload of core health service providers to inform future policy
reassessment.
