การวิจัยเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตเด็กเล็กกลุ่มเปราะบางของศูนย์พัฒนาเด็กผ่านการพัฒนานิเวศการดูแลเด็กโดยชุมชนด้วยกระบวนการประเมินเชิงการพัฒนา

Abstract

วิกฤติเด็กและครอบครัวเป็นปัญหาที่มีความยากและซับซ้อน ปัญหาของพัฒนาการเด็ก คือปัญหาวิกฤติของครอบครัวที่ไม่อาจแก้ไขในระดับปรากฏการณ์ แต่ต้องขับเคลื่อนสังคมในระดับฐานคิดหรือกระบวนทัศน์ ต้องใช้การวิจัยเพื่อการขับเคลื่อนสังคมเป็นเครื่องมือ และมีกลไกและกระบวนการที่เอื้ออำนวยประคับประคอง หล่อเลี้ยงให้เกิดการเรียนรู้ เติบโตของเครือข่ายในระดับพื้นที่ โครงการวิจัยเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตเด็กเล็กกลุ่มเปราะบางของศูนย์พัฒนาเด็กปฐมวัยผ่านการพัฒนานิเวศการดูแลเด็กโดยชุมชนด้วยกระบวนการประเมินเชิงการพัฒนาเป็นโครงการที่ดำเนินงานในระยะที่สอง มีวัตถุประสงค์เพื่อต่อยอดการพัฒนารูปแบบของการขับเคลื่อนสังคมที่เน้นการพัฒนาคุณภาพชีวิตหรือความอยู่เย็นเป็นสุขของครอบครัวในระดับพื้นที่ โดยใช้ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก (ศพด.) เป็นจุดคานงัดของการขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงที่เชื่อมต่อถึงครอบครัวและชุมชน และต่อยอดถึงระบบบริการและหน่วยงานในพื้นที่ระดับที่สูงกว่า ซึ่งมีผลลัพธ์คือคุณภาพชีวิตของเด็กปฐมวัยใน ศพด. สถาบันครอบครัวและชุมชน และระบบการหนุนเสริมด้านสาธารณสุข การศึกษาและสวัสดิการสังคม พื้นที่การวิจัยดำเนินการใน 3 อำเภอของจังหวัดพิจิตร ได้แก่ บางมูลนาก วังทรายพูน และตะพานหิน ข้อค้นพบสำคัญของการศึกษานี้ คือ การขับเคลื่อนโครงการใน 3 พื้นที่ซึ่งมีความแตกต่างกันในหลายมิติทั้งสถานการณ์ปัญหา บริบทพื้นที่ ต้นทุนทางสังคมและเศรษฐกิจ และทรัพยากรเชิงสถาบัน เช่น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) โรงพยาบาล โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ศูนย์การศึกษาพิเศษ ภาคประชาสังคม ฯลฯ การค้นหาและร้อยเรียงเชื่อมประสานกลไกเหล่านี้ให้เกิดการเคลื่อนไหวเป็นเครือข่าย โดยมีเด็กและศพด. เป็นเป้าหมายร่วม เป็นเรื่องไม่ง่าย ต้องใช้หลายกลวิธี และต้องใช้เวลา ที่สำคัญที่สุดคือ การค้นให้พบตัวก่อการที่เป็นคนทำงานจริงในพื้นที่ ใช้ความสัมพันธ์ที่จริงใจ จริงจัง และต่อเนื่องเป็นเครื่องมือสำคัญและการใช้ทำงานบนรูปธรรมของปัญหาหน้างาน การสร้างพื้นที่แลกเปลี่ยน แบ่งปัน และการหนุนเสริมกำลังใจและทรัพยากร การขับเคลื่อน ศพด. ในฐานะจุดคานงัดของการส่งเสริมพัฒนาการเด็กและแก้ไขปัญหาจำเป็นต้องเติมช่องว่างที่กล่าวถึง โครงการนี้จึงเสนอแนวคิดการขับเคลื่อนด้วยภาพของนิเวศในการสร้างระบบการส่งเสริมพัฒนาการเด็กแบบบูรณาการ ซึ่งประกอบด้วย 4 มิติ คือ 1. การคัดกรองที่เป็นระบบและต่อเนื่อง มีเครื่องมือคัดกรองได้มาตรฐานและแม่นยำ คัดกรองทุกพื้นที่อย่างทั่วถึง และมีระบบฐานข้อมูล 2. การส่งต่อที่มีการสร้างเส้นทางการส่งต่อที่ชัดเจน ระบบติดตามและประสานงานอย่างใกล้ชิด เพื่อให้เด็กที่พบปัญหาได้รับการวินิจฉัยและการรักษาเร็วที่สุด 3. การมีส่วนร่วม โดยการส่งเสริมให้ครอบครัวเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการดูแลและติดตามพัฒนาการเด็ก และ 4. การสร้างสถานีการเรียนรู้ด้านพัฒนาการเด็กภาคประชาชนโดยผลักดันกิจกรรมจิตอาสาดูแลเด็กที่มีความต้องการพิเศษโดยภาคประชาชนร่วมกับเครือข่ายวิชาการต่าง ๆ ในท้องถิ่น