บทคัดย่อ
การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินคุณภาพของโครงการสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรคที่เป็นปัญหาในพื้นที่ (PPA) ภายใต้สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ในช่วงปีงบประมาณ 2563–2566 และศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จของโครงการ เพื่อนำไปสู่ข้อเสนอเชิงนโยบาย การวิจัยใช้รูปแบบการวิจัยแบบผสมผสาน (mixed methods) ภายใต้กรอบแนวคิด RE-AIM ซึ่งประกอบด้วย Reach, Effectiveness, Adoption, Implementation และ Maintenance จากการพัฒนาเครื่องมือประเมินคุณภาพโครงการจำนวน 22 รายการ ผ่านกระบวนการ Delphi จากผู้เชี่ยวชาญ 22 คน และนำไปประเมินโครงการ PPA จำนวน 459 โครงการทั่วประเทศ ผลการศึกษาพบว่าโครงการส่วนใหญ่ดำเนินการในระดับจังหวัด และเน้นประเด็นโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ซึ่งใช้งบประมาณสูงที่สุด คะแนนคุณภาพโครงการตามกรอบ RE-AIM แบบไม่ถ่วงน้ำหนักมีค่าเฉลี่ย 11.3 จาก 22 คะแนน (ระดับปานกลาง) โดยมีเพียงร้อยละ 9–10 ที่มีคุณภาพระดับดีอย่างสม่ำเสมอ เมื่อถ่วงน้ำหนักตามงบประมาณ คะแนนเฉลี่ยเพิ่มเป็น 12.0 คะแนน และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเล็กน้อยตลอดช่วงเวลา (β = +0.19 คะแนน/ปี, p<0.05) เมื่อพิจารณาตามมิติ พบว่า Implementation มีคะแนนสูงที่สุด สะท้อนความสามารถในการดำเนินงานตามแผน ขณะที่ Reach และ Maintenance มีคะแนนต่ำอย่างต่อเนื่องในทุกเขตสุขภาพ แสดงถึงข้อจำกัดด้านการเข้าถึงและความยั่งยืนของโครงการ ข้อมูลเชิงคุณภาพชี้ว่าการถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ไปยังองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ส่งผลทั้งเชิงบวกและข้อจำกัด โดยช่วยเพิ่มความสอดคล้องกับบริบทพื้นที่ แต่ก่อให้เกิดความเหลื่อมล้ำด้านศักยภาพและความต่อเนื่องของบุคลากร ปัจจัยเอื้อสำคัญ ได้แก่ การใช้ข้อมูลเชิงประจักษ์ โครงสร้างบริหารที่เข้มแข็ง และความร่วมมือระหว่างภาคส่วน ขณะที่ข้อจำกัดสำคัญ ได้แก่ ความไม่ต่อเนื่องของงบประมาณ ระยะเวลาดำเนินงานสั้น และระบบข้อมูลที่ไม่สมบูรณ์ โดยสรุป คุณภาพโครงการ PPA มีแนวโน้มดีขึ้นเล็กน้อยแต่ยังอยู่ในระดับปานกลาง และมีจุดอ่อนสำคัญในมิติ Reach และ Maintenance ข้อเสนอเชิงนโยบายหลัก คือ ยกเลิกงบประมาณ PPA และบูรณาการเข้าสู่ระบบ PP Basic โดยถ่ายทอดองค์ความรู้ พัฒนาชุดบริการมาตรฐาน และปรับระบบติดตามผลลัพธ์โดยไม่เพิ่มภาระงาน ทั้งนี้ควรดำเนินการเปลี่ยนผ่านอย่างเป็นระบบและค่อยเป็นค่อยไป อย่างไรก็ตาม ในกรณีที่ยังคงงบประมาณ PPA ไว้ ควรปรับบทบาทเป็นกลไกยกระดับคุณภาพ โดยลดจำนวนโครงการ เพิ่มความเข้มข้นของงบประมาณ ใช้กรอบ RE-AIM ในการคัดเลือก และเสริมระบบสนับสนุนทางวิชาการและการติดตามผลลัพธ์ระยะยาว
บทคัดย่อ
This study aimed to evaluate the quality of area-based health promotion and disease
prevention projects (PPA) under the National Health Security Office (NHSO) in Thailand during
fiscal years 2020–2023, and to identify factors influencing project performance in order to
generate policy recommendations. A mixed-methods design was employed, integrating
quantitative and qualitative data under the RE-AIM framework (Reach, Effectiveness, Adoption,
Implementation, and Maintenance).
A 22-item project quality assessment tool was developed through a Delphi process
involving 22 experts and applied to 459 PPA projects nationwide. The findings indicated that
most projects were implemented at the provincial level, with non-communicable diseases
(NCDs) receiving the largest share of funding. The mean RE-AIM score (unweighted) was 11.3
out of 22, indicating moderate quality, with only 9–10% of projects consistently achieving highquality levels. When weighted by budget, the mean score increased slightly to 12.0, with a
modest upward trend over time (β = +0.19 points/year, p<0.05).
Across RE-AIM dimensions, Implementation scored the highest, reflecting strong
adherence to planned activities, whereas Reach and Maintenance consistently scored the
lowest across all health regions, indicating limitations in population coverage and
sustainability. Qualitative findings revealed that the transfer of subdistrict health-promoting
hospitals to provincial administrative organizations had both positive and negative effects,
enhancing local alignment while introducing disparities in capacity and workforce continuity.
Key enabling factors included the use of evidence-based data, strong governance structures,
and multi-sectoral collaboration, whereas major barriers included discontinuity of funding,
short project duration, and incomplete information systems.
In conclusion, although the quality of PPA projects has slightly improved over time, it
remains at a moderate level, with persistent weaknesses in Reach and Maintenance. The
primary policy recommendation is to discontinue PPA funding and integrate effective
components into the PP Basic system, with systematic knowledge transfer, standardized
service packages, and outcome-oriented monitoring without increasing administrative burden.
However, if PPA funding is retained, its role should be reoriented toward a quality-driven
mechanism by reducing the number of projects, increasing funding intensity per project,
applying RE-AIM criteria in project selection, and strengthening technical support and longterm outcome monitoring systems.
