การขับเคลื่อนการนำผลงานวิจัยไปใช้ประโยชน์: การพัฒนากลไกส่งเสริม สนับสนุนศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ในการจัดการสุขภาพชุมชนบริบทหลังถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ไปสังกัดองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ประเทศไทย

Abstract

การถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) สู่องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ส่งผลต่อบทบาทอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ซึ่งเป็นกำลังหลักสุขภาพชุมชน แต่ระบบสนับสนุนยังขาดความเชื่อมโยง ทั้งข้อมูลนิเทศ พี่เลี้ยง และงบพัฒนาศักยภาพ ทำให้การสร้างผลลัพธ์สุขภาพยังไม่เต็มศักยภาพ วัตถุประสงค์การวิจัยเพื่อพัฒนากลไกสนับสนุนและเสริมศักยภาพ อสม. ในการจัดการสุขภาพชุมชนภายใต้บริบทหลังถ่ายโอนฯ ศึกษาความพร้อมและความเป็นไปได้ของหน่วยงานทุกระดับ วิเคราะห์ผลลัพธ์การเสริมสร้างศักยภาพ อสม. ตามกรอบ และสังเคราะห์ข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อขยายผลสู่ระดับประเทศ การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน (Mixed Methods) ประกอบด้วย การสังเคราะห์องค์ความรู้จากเอกสาร 32 รายการ และการศึกษาเชิงปฏิบัติการในพื้นที่นำร่อง 4 จังหวัด ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือที่ถ่ายโอน รพ.สต. ร้อยละ 100 ได้แก่ ขอนแก่น ร้อยเอ็ด มุกดาหาร และหนองบัวลำภู กลุ่มตัวอย่าง 4 กลุ่ม ประกอบด้วย อสม. บุคลากร รพ.สต. เจ้าหน้าที่สาธารณสุขอำเภอ/จังหวัด และผู้แทนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) รวมร้อยละ 100 ของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง เครื่องมือวิจัย ได้แก่ แบบสอบถาม แบบสัมภาษณ์ และการสนทนากลุ่ม ผ่านการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหา ค่า IOC อยู่ระหว่าง 0.89–1.00 และค่าความเชื่อมั่น Cronbach’s alpha อยู่ระหว่าง 0.87–0.94 การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณใช้สถิติเชิงพรรณนา การทดสอบค่าที (t-test) และความแปรปรวน ANOVA ส่วนเชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์เชิงเนื้อหา ผลการสังเคราะห์จากข้อมูลงานวิจัยพบว่า ระบบสนับสนุน อสม.ปัจจุบันยังเป็นแบบแยกส่วน ส่งผลให้คุณภาพการดำเนินงานไม่เท่าเทียมในแต่ละพื้นที่ จึงเสนอแนวคิด “One System – One Standard – One Goal” ประกอบด้วย 4 ระบบจำเป็น คือ ระบบข้อมูลเดียว (One Integrated Data System) ระบบพี่เลี้ยงเดียว (Unified Mentor System) ระบบงบประมาณแบบผลลัพธ์ (Result-based Budgeting) และระบบกำกับคุณภาพร่วม (Joint Governance System) ผลการสำรวจความพร้อมและความเป็นไปได้พบว่า หน่วยงานระดับอำเภอมีศักยภาพสูงสุดต่อการสนับสนุน อสม. โดยคะแนนรวมเฉลี่ยความพร้อมและความเป็นไปได้อยู่ที่ 4.08 (SD=0.10) อยู่ในระดับมาก แต่ยังมีช่องว่างเรื่องระบบข้อมูลและกำลังคนสนับสนุนการนิเทศติดตามเชิงรุก ผลการดำเนินการพัฒนาศักยภาพ อสม. ด้วยกรอบตามกรอบการพัฒนาศักยภาพ อสม. 5 มิติ: อาสาสมัครจิตอาสา–ความร่วมมือ–นวัตกรรม–เทคโนโลยี–การเสริมพลัง (VCITE Framework) ร่วมกับการใช้ Smart อสม. พบว่าคะแนนความรู้ด้านการจัดการ NCDs เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ (จาก 67.4 เป็น 84.6, p<0.01) ทักษะเพิ่มขึ้นจาก 71.2 เป็น 88.1 (p<0.01) ขณะที่ผลลัพธ์สุขภาพประชาชน พบว่าค่าเฉลี่ยระดับน้ำตาลในเลือด (Fasting Blood Sugar : FBS) ลดลงอย่างมีนัยสำคัญจาก 100.36 เป็น 97.50 mg/dL (p<0.001) ส่วนค่าดัชนีมวลกาย (Body Mass Index : BMI) และน้ำหนักตัวลดลงในทิศทางที่ดีขึ้น สะท้อนว่า “พี่เลี้ยง ข้อมูลดิจิทัล การเสริมพลังแบบต่อเนื่อง” สามารถสร้างผลลัพธ์สุขภาพในระดับครัวเรือนได้จริง ข้อเสนอเชิงนโยบายเร่งด่วนคือ พัฒนาระบบข้อมูลกลางระดับชาติ (One-Dashboard) และข้อตกลงแบ่งปันข้อมูล (Data Sharing Agreement – DSA) พร้อมมาตรฐานข้อมูล Data Dictionary และกระบวนการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (PDPA Workflow) เดียวกัน ยกระดับสาธารณสุขอำเภอ (สสอ.) เป็นแกนกลางพี่เลี้ยง (District Mentor Hub) ทุกอำเภอ เชื่อมงาน สสอ. รพ.สต. องค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) อสม. สร้างมาตรฐานการอบรมและรับรองสมรรถนะ พัฒนาหลักสูตรแบบ Micro-Credential และระบบต่ออายุสมรรถนะ (Re-certification) จัดสรรงบพัฒนาศักยภาพ อสม. แบบผูกพันผ่านกองทุนเสริมพลัง อสม. (OSM Capacity Fund) เพื่อการอบรมดิจิทัล แลกเปลี่ยนเรียนรู้ พัฒนาระบบแรงจูงใจเชิงคุณภาพ จ่ายค่าตอบแทนตามผลงาน เช่น การคัดกรองครบถ้วน การติดตามต่อเนื่อง และคุณภาพข้อมูล (Outcome-based Incentive)