บทคัดย่อ
การถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) สู่องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ส่งผลต่อบทบาทอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ซึ่งเป็นกำลังหลักสุขภาพชุมชน แต่ระบบสนับสนุนยังขาดความเชื่อมโยง ทั้งข้อมูลนิเทศ พี่เลี้ยง และงบพัฒนาศักยภาพ ทำให้การสร้างผลลัพธ์สุขภาพยังไม่เต็มศักยภาพ วัตถุประสงค์การวิจัยเพื่อพัฒนากลไกสนับสนุนและเสริมศักยภาพ อสม. ในการจัดการสุขภาพชุมชนภายใต้บริบทหลังถ่ายโอนฯ ศึกษาความพร้อมและความเป็นไปได้ของหน่วยงานทุกระดับ วิเคราะห์ผลลัพธ์การเสริมสร้างศักยภาพ อสม. ตามกรอบ และสังเคราะห์ข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อขยายผลสู่ระดับประเทศ การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน (Mixed Methods) ประกอบด้วย การสังเคราะห์องค์ความรู้จากเอกสาร 32 รายการ และการศึกษาเชิงปฏิบัติการในพื้นที่นำร่อง 4 จังหวัด ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือที่ถ่ายโอน รพ.สต. ร้อยละ 100 ได้แก่ ขอนแก่น ร้อยเอ็ด มุกดาหาร และหนองบัวลำภู กลุ่มตัวอย่าง 4 กลุ่ม ประกอบด้วย อสม. บุคลากร รพ.สต. เจ้าหน้าที่สาธารณสุขอำเภอ/จังหวัด และผู้แทนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) รวมร้อยละ 100 ของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง เครื่องมือวิจัย ได้แก่ แบบสอบถาม แบบสัมภาษณ์ และการสนทนากลุ่ม ผ่านการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหา ค่า IOC อยู่ระหว่าง 0.89–1.00 และค่าความเชื่อมั่น Cronbach’s alpha อยู่ระหว่าง 0.87–0.94 การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณใช้สถิติเชิงพรรณนา การทดสอบค่าที (t-test) และความแปรปรวน ANOVA ส่วนเชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์เชิงเนื้อหา ผลการสังเคราะห์จากข้อมูลงานวิจัยพบว่า ระบบสนับสนุน อสม.ปัจจุบันยังเป็นแบบแยกส่วน ส่งผลให้คุณภาพการดำเนินงานไม่เท่าเทียมในแต่ละพื้นที่ จึงเสนอแนวคิด “One System – One Standard – One Goal” ประกอบด้วย 4 ระบบจำเป็น คือ ระบบข้อมูลเดียว (One Integrated Data System) ระบบพี่เลี้ยงเดียว (Unified Mentor System) ระบบงบประมาณแบบผลลัพธ์ (Result-based Budgeting) และระบบกำกับคุณภาพร่วม (Joint Governance System) ผลการสำรวจความพร้อมและความเป็นไปได้พบว่า หน่วยงานระดับอำเภอมีศักยภาพสูงสุดต่อการสนับสนุน อสม. โดยคะแนนรวมเฉลี่ยความพร้อมและความเป็นไปได้อยู่ที่ 4.08 (SD=0.10) อยู่ในระดับมาก แต่ยังมีช่องว่างเรื่องระบบข้อมูลและกำลังคนสนับสนุนการนิเทศติดตามเชิงรุก ผลการดำเนินการพัฒนาศักยภาพ อสม. ด้วยกรอบตามกรอบการพัฒนาศักยภาพ อสม. 5 มิติ: อาสาสมัครจิตอาสา–ความร่วมมือ–นวัตกรรม–เทคโนโลยี–การเสริมพลัง (VCITE Framework) ร่วมกับการใช้ Smart อสม. พบว่าคะแนนความรู้ด้านการจัดการ NCDs เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ (จาก 67.4 เป็น 84.6, p<0.01) ทักษะเพิ่มขึ้นจาก 71.2 เป็น 88.1 (p<0.01) ขณะที่ผลลัพธ์สุขภาพประชาชน พบว่าค่าเฉลี่ยระดับน้ำตาลในเลือด (Fasting Blood Sugar : FBS) ลดลงอย่างมีนัยสำคัญจาก 100.36 เป็น 97.50 mg/dL (p<0.001) ส่วนค่าดัชนีมวลกาย (Body Mass Index : BMI) และน้ำหนักตัวลดลงในทิศทางที่ดีขึ้น สะท้อนว่า “พี่เลี้ยง ข้อมูลดิจิทัล การเสริมพลังแบบต่อเนื่อง” สามารถสร้างผลลัพธ์สุขภาพในระดับครัวเรือนได้จริง ข้อเสนอเชิงนโยบายเร่งด่วนคือ พัฒนาระบบข้อมูลกลางระดับชาติ (One-Dashboard) และข้อตกลงแบ่งปันข้อมูล (Data Sharing Agreement – DSA) พร้อมมาตรฐานข้อมูล Data Dictionary และกระบวนการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (PDPA Workflow) เดียวกัน ยกระดับสาธารณสุขอำเภอ (สสอ.) เป็นแกนกลางพี่เลี้ยง (District Mentor Hub) ทุกอำเภอ เชื่อมงาน สสอ. รพ.สต. องค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) อสม. สร้างมาตรฐานการอบรมและรับรองสมรรถนะ พัฒนาหลักสูตรแบบ Micro-Credential และระบบต่ออายุสมรรถนะ (Re-certification) จัดสรรงบพัฒนาศักยภาพ อสม. แบบผูกพันผ่านกองทุนเสริมพลัง อสม. (OSM Capacity Fund) เพื่อการอบรมดิจิทัล แลกเปลี่ยนเรียนรู้ พัฒนาระบบแรงจูงใจเชิงคุณภาพ จ่ายค่าตอบแทนตามผลงาน เช่น การคัดกรองครบถ้วน การติดตามต่อเนื่อง และคุณภาพข้อมูล (Outcome-based Incentive)
บทคัดย่อ
The transfer of Subdistrict Health Promoting Hospitals (SHPHs) to Provincial
Administrative Organizations (PAOs) has substantially restructured the primary
healthcare system in Thailand, directly affecting the role and mission of Village
Health Volunteers (VHVs), who serve as the frontline mechanism for householdlevel disease prevention and health promotion. However, post-transfer
implementation has revealed several systemic gaps, including fragmented health
data integration, discontinuity in supervision, the absence of field mentoring
mechanisms, and non-secured budgeting for VHV capacity building.
This study aimed to develop supportive mechanisms and strengthen VHV
capacity for community health management under the post-transfer context; assess
readiness and feasibility across administrative levels; analyze capacity enhancement
outcomes based on the VCITE framework; and synthesize policy recommendations
for national scale-up. A mixed-methods design was applied, consisting of a synthesis
of 32 scientific documents and field implementation in four northeastern pilot
provinces with 100% SHPH transfer: Khon Kaen, Roi Et, Mukdahan, and Nong Bua
Lamphu. Four respondent groups were included: VHVs, SHPH personnel,
district/provincial health officers, and local administrative representatives,
accounting for 100% of key stakeholders. Research instruments included
questionnaires, interviews, and focus groups. Content validity was confirmed with
IOC ranging from 0.89–1.00 and reliability with Cronbach’s alpha between 0.87–
0.94. Quantitative data were analyzed using descriptive statistics, t-tests, and
ANOVA, whereas qualitative data were analyzed using content analysis.
Findings from evidence synthesis revealed that current VHV support systems
remain fragmented, resulting in unequal operational performance among areas. The
conceptual framework “One System – One Standard – One Goal” is therefore
proposed, consisting of four essential supportive systems: (1) One Integrated Data
System via a One-Dashboard mechanism linking Smart VHV, HDC, NHSO, and
PAO in real time; (2) Unified Mentor System driven by District Mentor Hubs to
provide continuous coaching–monitoring–feedback; (3) Result-based Budgeting for
capacity strengthening; and (4) Joint Governance System using a unified health KPI
set.
Readiness and feasibility assessments showed that district-level public health
offices had the highest potential to support VHVs, with an overall mean score of
4.08 (SD = 0.10), reflecting a high level. However, challenges remain in field data
systems and workforce availability to support proactive supervision.
Implementation of VHV capacity development using the VCITE Framework
(Volunteer–Collaboration–Innovation–Technology–Empowerment), together with
Smart VHV digital tools, demonstrated significant improvements in VHV
knowledge and skills for NCD management (knowledge increased from 67.4 to 84.6;
skills increased from 71.2 to 88.1; p < 0.01). Among community members, fasting
blood glucose levels significantly decreased from 100.36 to 97.50 mg/dL (p <
0.001), while BMI and body weight showed favorable trends. These outcomes
indicate that “mentorship + digital data + continuous empowerment” can truly
generate household-level health benefits.
Urgent policy recommendations include: developing a national OneDashboard system and Data Sharing Agreement (DSA) with a unified Data
Dictionary and PDPA workflow; upgrading District Health Offices to serve as
District Mentor Hubs integrating SHPH–LAO–VHV operations; establishing a
national competency-based training and certification system through MicroCredential and Re-certification; creating a dedicated and recurrent OSM-Capacity
Fund within PAOs to support training–digital tools–knowledge exchange; and
reinforcing outcome-based incentives linked to screening coverage, follow-up
continuity, and data quality.
