บทคัดย่อ
โรคไตเรื้อรังเป็นปัญหาสาธารณสุขทั้งในระดับโลกและระดับประเทศ รายงานสถานการณ์โรคไตเรื้อรังในจังหวัดขอนแก่นพบว่า จำนวนผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังสะสม 5 ปีย้อนหลัง เพิ่มขึ้นทุกปี และพบผู้ป่วยรายใหม่จำนวน 3,500-4,000 รายต่อปี ซึ่งบ่งบอกถึงการมีผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังเพิ่มมากขึ้นตามสภาพสิ่งแวดล้อม สังคมสูงอายุ และสาเหตุหลักคือโรคเบาหวาน และโรคความดันโลหิตสูง ที่มีจำนวนเพิ่มมากขึ้น ดังนั้นคณะผู้วิจัยจึงได้จัดทำโครงการนี้ขึ้นโดยได้รับทุนสนับสนุนจากสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) เพื่อสร้างความร่วมมือเครือข่ายของสถาบันภาครัฐที่เกี่ยวข้องในการแก้ปัญหา ได้แก่ มหาวิทยาลัยขอนแก่น สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น องค์การบริหารส่วนจังหวัดขอนแก่น และสำนักงานสาธารณสุขอำเภอ ซึ่งรับทราบความจำเป็นและเร่งด่วนในการแก้ไขปัญหาร่วมกัน โดยเป็นรูปแบบผสมผสานที่เครือข่ายได้เคยมีการดำเนินงานและศึกษาประสิทธิผลแล้วว่าสามารถลดความรุนแรงและการดำเนินโรคได้ มาขยายผลในพื้นที่ 24 อำเภอ ของจังหวัดขอนแก่น ขั้นตอนการทำงานคือ สร้างความร่วมมือเครือข่าย สร้างทีมสหสาขาวิชาชีพแม่แบบ ซึ่งประกอบด้วย แพทย์ผู้เชี่ยวชาญโรคเบาหวาน โรคความดันโลหิตสูง และโรคไตเรื้อรัง เภสัชกร พยาบาล โภชนากร นักกายภาพบำบัด เพื่อเป็นจุดศูนย์กลางถ่ายทอดองค์ความรู้ และการสร้างทีมสหสาขาวิชาชีพประจำโซนสุขภาพ จำนวน 5 โซน เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้แก่เจ้าหน้าที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ภายในโซนรับผิดชอบ เพื่อให้ครอบคลุม รพ.สต. 220 แห่งในเขตพื้นที่ 24 อำเภอ จังหวัดขอนแก่น หลังอบรมเจ้าหน้าที่แต่ละ รพ.สต. มีหน้าที่ถ่ายทอดองค์ความรู้แก่อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) จำนวน 30 คน และ อสม.แต่ละรายดูแลและเยี่ยมบ้านผู้ป่วยจำนวน 3-5 ราย เป็นเวลา 6 เดือน ทั้งนี้จัดให้มีเครื่องมือเสริมแก่ อสม.ในการเยี่ยมบ้าน ได้แก่ คู่มือ อสม. และแบบบันทึกการเยี่ยมบ้าน รวมทั้งเครื่องมือเสริมแก่ รพ.สต. ในการให้ความรู้แก่ผู้ป่วยเพื่อการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ได้แก่ แผ่นพลิก เครื่องวัดความดันโลหิต เครื่องชั่งน้ำหนัก สายวัดรอบเอว เครื่องวัดความเค็มในอาหาร และแถบตรวจน้ำตาลปลายนิ้ว เพื่อให้เกิดการพัฒนาศักยภาพของระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิในการดูแลผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง ผลการประเมินเมื่อสิ้นสุดโครงการพบว่าเจ้าหน้าที่ รพ.สต. มีความมั่นใจเพิ่มขึ้น (ร้อยละ 84.4) ในการให้คำแนะนำและดูแลโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง และเห็นว่าเครื่องมือเสริม (แผ่นพลิก และคู่มือ อสม.) เพิ่มประสิทธิภาพในการดูแลรักษาผู้ป่วย ซึ่งสอดคล้องกับผลประเมินของ อสม. พบว่าส่วนใหญ่มีความพึงพอใจต่อการอบรมให้ความรู้ในการให้คำแนะนำและดูแลผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (ร้อยละ 86.9) พึงพอใจต่อภาพรวมของการใช้สื่อการสอน (คู่มือ อสม.) (ร้อยละ 84.8) และแบบบันทึกการเยี่ยมบ้านในการดูแลผู้ป่วย (ร้อยละ 83.6) อีกทั้งมีความประสงค์จะใช้คู่มือและแบบบันทึกการเยี่ยมบ้านในการดูแลผู้ป่วยต่อไป ที่สำคัญคือ อสม. ร้อยละ 72.5 มีความมั่นใจเพิ่มขึ้นถึงเพิ่มขึ้นมาก ในการให้คำแนะนำและดูแลโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง ผลการประเมินความรู้เกี่ยวกับการดูแลโรคไม่ติดต่อเรื้อรังเปรียบเทียบก่อนและหลังการอบรมของแพทย์ ทีมสหสาขาวิชาชีพ เจ้าหน้าที่ รพ.สต. และ อสม.พบว่าคะแนนเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ผลลัพธ์ทางคลินิกในภาพรวมของจังหวัดขอนแก่นพบว่าผลลัพธ์ที่ดีขึ้น ได้แก่ การตรวจติดตามยืนยันวินิจฉัยกลุ่มสงสัยป่วยโรคเบาหวานและกลุ่มสงสัยป่วยโรคความดันโลหิตสูง, ร้อยละของผู้ป่วยเบาหวานที่มีความดันโลหิตควบคุมได้ตามเกณฑ์, และร้อยละของผู้ป่วยความดันโลหิตสูงที่ควบคุมความดันโลหิตได้ดี ส่วนผลลัพธ์ทางสุขภาพของอาสาสมัครผู้ป่วยที่ได้รับการดูแลโดย อสม. ที่เข้าร่วมโครงการ จากการวิเคราะห์ข้อมูลเบื้องต้นของอาสาสมัครจำนวน 9,000-10,000 ราย พบว่าระดับความดันโลหิตสูง น้ำหนักตัวและรอบเอวลดลง และพฤติกรรมที่เป็นผลเสียต่อสุขภาพดีขึ้นหลังจบการวิจัยอย่างมีนัยสำคัญ นอกจากนี้ได้มีการติดตั้งระบบฐานข้อมูลสุขภาพ KCPHAI (KKU-CKD Privacy Health Artificial Intelligence) ที่ รพ.สต. 2 แห่ง และติดตั้งระบบสุขภาพระยะไกล Telehealth Thailand และทดสอบการใช้ กับ รพ.สต. อีก 6 แห่ง ซึ่งเมื่อมีการปรับปรุงและพัฒนาให้เป็นที่พอใจและสะดวกต่อการใช้งานของกลุ่มโรงพยาบาลนำร่องนี้แล้ว จะมีการประชาสัมพันธ์ให้โรงพยาบาลอื่น ๆ นำไปใช้ต่อไป คาดว่าจะเกิดประโยชน์สูงสุดในการดูแลสุขภาพประชาชน
บทคัดย่อ
Chronic kidney disease is a public health problem both globally and nationally. A
report on the situation of chronic kidney disease in Khon Kaen Province found that the
cumulative number of chronic kidney disease patients over the past five years has increased
every year, with 3,500-4,000 new patients reported annually. This indicates an increase in the
number of chronic kidney disease patients due to environmental conditions, an aging society,
and the main causes being diabetes and hypertension, which are becoming more prevalent.
Therefore, the research team has initiated this project with funding support from the Health
Systems Research Institute (HSRI) for building a collaborative network among relevant
government institutions in addressing the issue, including Khon Kaen University, Khon Kaen
Provincial Public Health Office, the 7th Disease Prevention and Control Office in Khon Kaen,
and the Khon Kaen Provincial Administrative Organization, all of which recognize the necessity
and urgency of jointly solving the problem. It was a combined model that the network has
previously implemented and studied for effectiveness, showing that it could reduce the
severity and progression of diseases. The initiative was being expanded to 24 districts in Khon
Kaen Province. The working process involved creating network collaboration, forming a model
multidisciplinary team, which consisted of specialists in diabetes, hypertension, and chronic
kidney disease, pharmacists, nurses, nutritionists, and physical therapists. This team was
created as a central hub for transferring knowledge in building multidisciplinary teams in five
health zones, so as to disseminate knowledge to Subdistrict Health Promoting Hospitals
(SHPHs) within their respective zones, covering 220 SHPHs across 24 districts in Khon Kaen
province. After the training, each sub-district health promotion hospital staff was responsible
for transferring knowledge to 30 community health volunteers (CHVs) to take care of 3-5
patients over a period of 6 months. There were supplementary tools for home visits by health
volunteers, including a health volunteer manual and a home visit record form, as well as
supplementary tools for health promotion hospitals in providing knowledge to patients for
behavior modification, including flip charts, salt content measuring devices for food, and
fingertip blood sugar test strips, in order to enhance the capacity of the primary healthcare
system in caring for patients with chronic non-communicable diseases. The evaluation results
at the end of the project found that the sub-district health promoting hospital (SHPH) had
increased confidence (84.4%) in providing advice and care for non-communicable diseases
and admitted that the supplementary tools (flip charts and the village health volunteer
manual) enhanced the efficiency of patient care. This aligns with the evaluation results from
the CHVs, which found that the majority were satisfied with the training on providing guidance
and care for patients with non-communicable diseases (86.9%). They were satisfied with the
overall use of teaching materials (CHV manuals) (84.8%) and the home visit record forms for
patient care (83.6%). They also expressed a desire to continue using the manuals and home
visit record forms in patient care. Importantly, 72.5% of CHVs reported an increased
confidence—ranging from moderate to significant—in providing guidance and care for noncommunicable diseases. An evaluation comparing knowledge levels regarding the
management of non-communicable diseases among physicians, multidisciplinary teams, SHPH
personnel, and CHVs revealed a statistically significant increase in scores following the training
intervention. Regarding the overall clinical outcomes for Khon Kaen Province, significant
improvements were observed in several key indicators: 1) the efficacy of diagnostic follow-up
and confirmation for suspected cases of diabetes and hypertension, 2) the percentage of
diabetic patients achieving blood pressure control within established clinical criteria, and 3)
the proportion of hypertensive patients maintaining well-controlled blood pressure levels.
Furthermore, a preliminary analysis of health outcomes among a cohort of 9,000–10,000
patient volunteers—who received care from CHVs participating in the project—indicated that
systolic and diastolic blood pressure, body weight, and waist circumference significantly
decreased. Additionally, a marked improvement in health-risk behaviors was observed postintervention, with all aforementioned changes reaching statistical significance.
