บทคัดย่อ
การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสำรวจความรู้ เจตคติ ความตั้งใจ และพฤติกรรมการจ่ายยาและให้คำปรึกษาแก่หญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตรของเภสัชกรชุมชน วิเคราะห์ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับความตั้งใจและพฤติกรรมตามกรอบทฤษฎีพฤติกรรมตามแผน (Theory of Planned Behavior: TPB) พัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างความรู้ด้านการจ่ายยาและการให้คำปรึกษา และประเมินประสิทธิผลเบื้องต้นของโปรแกรมที่พัฒนาขึ้น การศึกษาดำเนินการเป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 การสำรวจเภสัชกรชุมชนจำนวน 360 คน ระยะที่ 2 การพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างความรู้โดยใช้ข้อมูลจากการทบทวนวรรณกรรม ผลการสำรวจ และการประชุมระดมสมองกับผู้เชี่ยวชาญและเภสัชกรชุมชน และระยะที่ 3 การประเมินประสิทธิผลเบื้องต้นของโปรแกรมในกลุ่มเภสัชกรชุมชนที่เข้าร่วมกิจกรรมครบถ้วนจำนวน 21 คน โดยใช้รูปแบบการวิจัยแบบกลุ่มเดียววัดก่อนและหลังเข้าร่วมโปรแกรม ผลการสำรวจพบว่าเภสัชกรชุมชนส่วนใหญ่มีเจตคติเชิงบวกและมีความตั้งใจในการให้บริการแก่หญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตรในระดับสูง อย่างไรก็ตาม ยังพบช่องว่างด้านความรู้ในบางประเด็นที่มีความสำคัญทางคลินิก เช่น การเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาระหว่างตั้งครรภ์ การใช้แหล่งข้อมูลอ้างอิง การประเมินยาที่ขับผ่านน้ำนม และการเลือกใช้ยาบางกลุ่มในสถานการณ์เฉพาะ นอกจากนี้ พฤติกรรมด้านการติดตามอาการและการส่งต่อผู้ป่วยยังเป็นประเด็นที่มีโอกาสพัฒนาเพิ่มเติมเมื่อเทียบกับพฤติกรรมด้านการซักประวัติ การสืบค้นข้อมูลยา การเลือกจ่ายยา และการให้คำแนะนำการปฏิบัติตน ผลการวิเคราะห์ตามกรอบ TPB พบว่า เจตคติ การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง และการรับรู้ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรมมีบทบาทต่อความตั้งใจในการจ่ายยาและให้คำปรึกษา โดยในกลุ่มหญิงมีครรภ์ เจตคติและการรับรู้ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรมเป็นปัจจัยสำคัญที่มีอิทธิพลต่อความตั้งใจ ขณะที่ในกลุ่มหญิงให้นมบุตร องค์ประกอบทั้งสามของ TPB มีอิทธิพลต่อความตั้งใจอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ นอกจากนี้ความตั้งใจยังมีความสัมพันธ์เชิงบวกกับพฤติกรรมการจ่ายยาและให้คำปรึกษาในทั้งสองกลุ่ม สะท้อนว่า การพัฒนาโปรแกรมไม่ควรมุ่งเน้นเฉพาะการให้ความรู้เท่านั้น แต่ควรส่งเสริมความมั่นใจ การใช้เหตุผลทางวิชาชีพและการตัดสินใจในสถานการณ์จริงร่วมด้วย โปรแกรมที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วยวีดิทัศน์การเรียนรู้จำนวน 23 ตอน เอกสารประกอบการเรียนรู้ อินโฟกราฟิก และปฏิทินความรู้ โดยจัดทำในรูปแบบรายวิชาออนไลน์บนแพลตฟอร์ม Mahidol University Continuing Education (MUCE) เนื้อหาครอบคลุมหลักการใช้ยาอย่างสมเหตุผลในหญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตร เทคนิคการสื่อสาร การประเมินความเสี่ยงและประโยชน์ของยา การใช้แหล่งข้อมูลอ้างอิง การเลือกใช้ยาในอาการที่พบบ่อย การดูแลหญิงให้นมบุตร และกรณีศึกษาที่สอดคล้องกับบริบทของร้านยา โปรแกรมดังกล่าวจึงเป็นต้นแบบของสื่อการเรียนรู้ออนไลน์ที่พัฒนาจากปัญหาและความต้องการที่พบในบริบทการปฏิบัติงานจริงของเภสัชกรชุมชน ผลการประเมินประสิทธิผลเบื้องต้นพบว่า หลังเข้าร่วมโปรแกรม ผู้เข้าร่วมมีการเปลี่ยนแปลงเชิงบวกในบางด้าน โดยเฉพาะการตระหนักถึงความสำคัญของการส่งต่อผู้ป่วยและพฤติกรรมการส่งต่อในกรณีจำเป็นทั้งในบริบทของหญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตร นอกจากนี้ พฤติกรรมการเลือกจ่ายยาในกลุ่มหญิงให้นมบุตรเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ อย่างไรก็ตาม คะแนนความรู้โดยรวมหลังเข้าร่วมโปรแกรมไม่แตกต่างจากก่อนเข้าร่วมโปรแกรมอย่างมีนัยสำคัญ แม้จำนวนผู้ที่ผ่านเกณฑ์ความรู้จะเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 90.5 เป็นร้อยละ 100 ผลดังกล่าวชี้ว่าโปรแกรมมีศักยภาพในการสนับสนุนพฤติกรรมการปฏิบัติงานบางด้าน แต่ยังควรได้รับการพัฒนาเพิ่มเติมเพื่อให้เกิดผลต่อความรู้เชิงลึกและการประยุกต์ใช้ความรู้ในสถานการณ์จริงอย่างชัดเจนยิ่งขึ้น การแปลผลการศึกษานี้ควรพิจารณาภายใต้ข้อจำกัดสำคัญ ได้แก่ การประเมินระยะที่ 3 ใช้รูปแบบกลุ่มเดียววัดก่อนและหลัง ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ มีกลุ่มตัวอย่างขนาดเล็กกว่าขนาดตัวอย่างที่คำนวณไว้ ใช้แบบสอบถามชนิดตอบด้วยตนเองเป็นเครื่องมือหลัก และยังไม่ได้ประเมินพฤติกรรมการปฏิบัติงานจริงของเภสัชกรในสถานการณ์บริการหรือผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นต่อผู้รับบริการ ดังนั้น ผลการศึกษาควรตีความในฐานะหลักฐานเบื้องต้นของประสิทธิผลของโปรแกรม มากกว่าการยืนยันประสิทธิผลในเชิงสรุปทั่วไป โดยสรุป การศึกษานี้แสดงให้เห็นถึงความจำเป็นและความเป็นไปได้ในการพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างศักยภาพเภสัชกรชุมชนในการจ่ายยาและให้คำปรึกษาแก่หญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตร โปรแกรมที่พัฒนาขึ้นสามารถใช้เป็นฐานสำหรับการพัฒนาหลักสูตรการศึกษาต่อเนื่องหรือสื่อสนับสนุนการปฏิบัติงานในร้านยาได้ในอนาคต การศึกษาครั้งต่อไปควรใช้รูปแบบการวิจัยที่มีกลุ่มควบคุมหรือกลุ่มเปรียบเทียบ เพิ่มขนาดตัวอย่าง ติดตามผลในระยะยาว และประเมินผลลัพธ์จากการปฏิบัติงานจริง รวมถึงผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นต่อผู้รับบริการ เพื่อยืนยันประสิทธิผลของโปรแกรมและสนับสนุนการนำไปใช้ในวงกว้างอย่างเป็นระบบ
บทคัดย่อ
This study aimed to assess community pharmacists’ knowledge, attitudes, intentions,
and dispensing and counselling behaviors related to medication use in pregnant and lactating
women; to examine factors associated with dispensing intention and behavior using the Theory
of Planned Behavior (TPB); to develop an educational program to enhance dispensing and
counselling knowledge; and to evaluate the preliminary effectiveness of the developed
program. The study was conducted in three phases. Phase 1 was a survey of 360 community
pharmacists. Phase 2 involved the development of an educational program based on literature
review findings, survey results, and brainstorming sessions with experts and community
pharmacists. Phase 3 was a preliminary effectiveness evaluation using a one-group pretest–
posttest design among 21 community pharmacists who completed all program activities.
The survey findings showed that most community pharmacists had positive attitudes
and strong intentions to provide services for pregnant and lactating women. However,
knowledge gaps remained in several clinically important areas, including physiological changes
during pregnancy, the use of reliable drug information resources, assessment of drug transfer
into breast milk, and appropriate medication selection in specific clinical situations. In addition,
follow-up and patient referral behaviors appeared to be less consistently practiced than
history taking, drug information searching, medication selection, and patient counselling.
The TPB-based analysis indicated that attitudes, subjective norms, and perceived
behavioral control were associated with dispensing intention and behavior. For pregnant
women, attitude and perceived behavioral control were significant predictors of dispensing
intention, whereas for lactating women, all three TPB constructs significantly influenced
intention. Intention was also positively associated with dispensing and counselling behavior in
both groups. These findings suggest that educational interventions should not focus solely on
knowledge transfer, but should also strengthen pharmacists’ confidence, professional
reasoning, and decision-making in real-world practice.
The developed program consisted of 23 video-based learning modules, supplementary
learning materials, infographics, and a knowledge calendar delivered through the Mahidol
University Continuing Education (MUCE) online platform. The content covered rational drug
use in pregnant and lactating women, communication techniques, risk–benefit assessment,
use of drug information resources, medication selection for common minor ailments, care for
lactating women, and case-based learning relevant to community pharmacy practice. The
program therefore provides a prototype for an online continuing education resource grounded
in the needs and practical challenges of community pharmacists.
The preliminary effectiveness evaluation showed positive changes in selected
outcomes after program participation, particularly increased recognition of the importance of
patient referral and improved referral-related behaviors when necessary among both pregnant
and lactating women. In addition, medication selection behavior for lactating women
improved significantly. However, the overall knowledge score after program participation was
not significantly different from the pre-program score, although the proportion of participants
meeting the knowledge passing criterion increased from 90.5% to 100%. These findings suggest
that the program has potential to improve selected aspects of practice behavior, but further
refinement may be needed to produce stronger effects on deeper knowledge and knowledge
application in real-world situations.
The findings should be interpreted in light of several limitations. The preliminary
effectiveness evaluation used a one-group pretest–posttest design without a comparison
group, involved a small sample size below the calculated minimum sample size, relied
primarily on self-reported measures, and did not assess actual practice performance or
patient-related outcomes. Therefore, the results should be considered preliminary evidence
of program effectiveness rather than definitive evidence of generalizable effectiveness.
In conclusion, this study highlights both the need and feasibility of developing an
educational program to strengthen community pharmacists’ capacity to provide medication
dispensing and counselling services for pregnant and lactating women. The developed
program can serve as a foundation for future continuing education courses or practice-support
tools for community pharmacy settings. Future studies should employ controlled or
comparative designs, include larger sample sizes, assess longer-term outcomes, and
incorporate objective measures of actual practice behavior and patient-related outcomes to
further confirm program effectiveness and support broader implementation.
