บทคัดย่อ
โครงการวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาและประเมินรูปแบบการแพทย์ทางไกล (telehealth/telemedicine) สำหรับการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2 และโรคความดันโลหิตสูงจากระยะไกล โดยต่อยอดจากระบบ AMED Telehealth (DMS Home Ward) การวิจัยใช้ระเบียบวิธี การเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพ การวิจัยและพัฒนา และ mixed-methods ภายใต้กรอบการประเมิน CIPPiest (Context, Input, Process, Product, Impact, Effectiveness, Sustainability, Transportability) ส่วนเชิงคุณภาพประกอบด้วยการสังเกต การสัมภาษณ์เชิงลึก และการอภิปรายกลุ่มกับบุคลากรโรงพยาบาล บุคลากรหน่วยบริการปฐมภูมิ และผู้ป่วยโรคเบาหวานหรือความดันโลหิตสูง ส่วนเชิงปริมาณประกอบด้วย แบบสอบถามประเมินความพร้อมของสถานพยาบาลต่อการใช้ telehealth แบบสอบถามความรอบรู้ด้านสุขภาพดิจิทัล การรับรู้ประโยชน์ และทัศนคติต่อเทคโนโลยีดิจิทัลสุขภาพของผู้ป่วย แบบสอบถามการใช้งานและความพึงพอใจ ตลอดจนการวิเคราะห์ต้นทุนและต้นทุนต่อประสิทธิผล กลุ่มตัวอย่างในการทดลองใช้ระบบเป็นผู้ป่วยรวม 220 ราย โดยจัดกลุ่มผู้ป่วยเป็นกลุ่มทดลอง (Intervention) จำนวน 125 คน และกลุ่มควบคุม (Control) จำนวน 95 คน ทั้งสองกลุ่มมีอายุเฉลี่ยมากกว่า 60 ปี และส่วนใหญ่มีการศึกษาสูงสุดระดับประถมศึกษา กลุ่มทดลองได้รับบริการผ่านระบบ Virtual OPD (VOPD) ผลการประเมินความต้องการและความพร้อมพบว่า ทั้งผู้ให้บริการและผู้ป่วยเห็นประโยชน์ชัดเจนจากการใช้ระบบการแพทย์ทางไกล เช่น การลดเวลาและค่าใช้จ่ายในการเดินทาง ความสะดวกในการนัดหมายและรับคำปรึกษา และการติดตามอาการที่ต่อเนื่องมากขึ้น แต่ก็มีความกังวลเกี่ยวกับปัญหาอินเทอร์เน็ตและอุปกรณ์ การรักษาความลับข้อมูล และความสามารถในการใช้เทคโนโลยี ระดับความพร้อมของสถานพยาบาล โดยรวมอยู่ในระดับปานกลางถึงสูงในด้านโครงสร้างหลัก บุคลากร และการบริหารจัดการงบประมาณ แต่ยังมีช่องว่างด้านโครงสร้างพื้นฐานด้านดิจิทัลและทักษะบุคลากร ผลการทดสอบการใช้งานและความพึงพอใจสะท้อนให้เห็นว่าผู้ป่วยและบุคลากรทางการแพทย์มีความพึงพอใจในระดับสูงต่อระบบ telehealth เห็นว่าระบบสะดวก และช่วยเพิ่มความมั่นใจในการดูแลตนเอง ขณะที่ผู้ให้บริการมองว่าระบบช่วยให้การติดตามผู้ป่วยต่อเนื่องและยืดหยุ่นมากขึ้น นอกจากนี้ ผลการประเมินประสิทธิภาพของระบบต่อผลลัพธ์ทางคลินิก (Clinical Outcomes) พบว่า กลุ่มทดลอง (V-OPD) แสดงผลลัพธ์ที่ดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ เมื่อเปรียบเทียบระหว่างค่า Baseline และ Follow-up ในตัวแปรสำคัญ คือ ความดันโลหิต Systolic ลดลงจาก 130.67 (9.51) เป็น 124.34 (31.66) mmHg (p = 0.034) ความดันโลหิต Diastolic ลดลงจาก 78.45 (7.65) เป็น 70.46 (19.81) (p < 0.001) และค่าน้ำตาล FBS ลดลงจาก 126.25 (14.09) เป็น 106.98 (50.87) mg/dL (p < 0.001) ในขณะที่กลุ่มควบคุมไม่พบการเปลี่ยนแปลงอย่างมีนัยสำคัญในตัวแปรทางคลินิกใด ๆ ทั้งนี้อาจเป็นผลจากนโยบาย DM remission ของกระทรวงสาธารณสุขที่ดำเนินการในช่วงที่มีการเก็บข้อมูลกลุ่มทดลอง ด้านคุณภาพชีวิต (SF-12) กลุ่มทดลองพบว่าคะแนนด้านสุขภาพกายลดลงอย่างมีนัยสำคัญ (p = 0.001) แต่ด้านสุขภาพจิตไม่มีความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญ (p = 0.094) ส่วนพฤติกรรมการจัดการตนเองด้านสุขภาพนั้น ทั้งสองกลุ่มไม่พบการเปลี่ยนแปลงอย่างมีนัยสำคัญในระดับพฤติกรรม (กลุ่มทดลอง p = 0.555, กลุ่มควบคุม p = 0.054) การเปรียบเทียบระหว่างกลุ่มทดลองและกลุ่มควบคุมชี้ให้เห็นว่ารูปแบบบริการดังกล่าวสามารถดำเนินการได้จริงในบริบทบริการปฐมภูมิและสอดคล้องกับกระบวนการทำงานที่มีอยู่ การวิเคราะห์เชิงเศรษฐศาสตร์สาธารณสุขบ่งชี้ว่าระบบ telehealth สำหรับผู้ป่วยเบาหวานและความดันโลหิตสูงมีศักยภาพในการให้ต้นทุนต่อประสิทธิผลและต้นทุนต่อคุณภาพชีวิตในระดับที่ยอมรับได้ การประเมินการใช้งานในพื้นที่ขยายผลโดยการอภิปรายกลุ่ม พบว่า ผู้เข้าร่วมทั้งกลุ่มผู้สูงอายุและวัยทำงานมีความพึงพอใจต่อระบบบริการทางไกลในระดับสูง เนื่องจากช่วยลดความจำเป็นในการเดินทางไปโรงพยาบาล ทำให้ประหยัดเวลา (ประมาณครึ่งวันถึงหนึ่งวัน) และค่าใช้จ่ายในการเดินทาง อย่างไรก็ตาม ผู้สูงอายุยังเผชิญอุปสรรคด้านเทคโนโลยี เช่น ตัวอักษรในระบบมีขนาดเล็ก ขั้นตอนการคัดกรองมีความซับซ้อน และความไม่คุ้นเคยกับการพิมพ์ผ่านโทรศัพท์มือถือ ส่งผลให้ในทางปฏิบัติต้องอาศัยการช่วยเหลือจากผู้ป่วยที่อายุน้อยกว่า หรืออาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ในการกรอกข้อมูล ส่งผลตรวจ และใช้บ้านของตัวแทนในชุมชนเป็นจุดกระจายยา นอกจากนี้ ระบบการจัดส่งยายังมีข้อจำกัดจากการขาดระบบ Health riders อย่างเป็นทางการ เนื่องจากค่าตอบแทนที่กำหนดไม่จูงใจ ทำให้พยาบาลคลินิกโรคเรื้อรังต้องรับหน้าที่ส่งยาเองในบางกรณี ประเด็นรองที่พบ ได้แก่ ความยากลำบากในการปฏิบัติตามคำแนะนำด้านสุขภาพที่ไม่สอดคล้องกับวิถีชีวิตจริง ปัญหาการขาดแคลนบุคลากรทางการแพทย์ โดยเฉพาะเภสัชกรบนเกาะสมุย และข้อเสนอแนะจากผู้ป่วยให้ปรับปรุงระบบให้ใช้งานง่ายขึ้น เช่น ลดขั้นตอนการกรอกข้อมูล หรือใช้วิธีถ่ายภาพข้อมูลส่งผ่านแอปพลิเคชันสื่อสารแทนการกรอกข้อมูลหลายขั้นตอนในระบบ โดยสรุป การวิจัยนี้ชี้ให้เห็นว่า การประยุกต์ใช้ระบบการแพทย์ทางไกลเป็นไปได้ ได้รับการยอมรับและมีแนวโน้มคุ้มค่าในการจัดบริการดูแลโรคไม่ติดต่อเรื้อรังในระบบบริการปฐมภูมิของประเทศไทย โดยเฉพาะในสถานการณ์ที่มีข้อจำกัดด้านการเดินทาง ที่สำคัญคือระบบนี้มีส่วนช่วยในการควบคุมผลลัพธ์ทางคลินิกที่สำคัญของผู้ป่วยได้อย่างมีประสิทธิภาพ อย่างไรก็ตาม รูปแบบที่ต้องการให้ V-OPD เข้ามาทดแทนระบบสารสนเทศทางการแพทย์ (Hospital Information System : HIS) เดิมอย่างเต็มรูปแบบนั้นไม่เกิดขึ้นจริง เนื่องจากมีอุปสรรคสำคัญในการเรียนรู้ระบบใหม่ในฝั่งบุคลากรและการไม่เห็นด้วยจากแพทย์ที่ต้องใช้ระบบคู่ขนานกัน ทำให้สุดท้ายต้องปรับไปสู่การใช้ช่องทางที่คุ้นเคยกว่า เช่น LINE และโทรศัพท์ ในการนัดหมายและส่งต่อข้อมูลระหว่างผู้ป่วยกับพยาบาล โดยพยาบาลเป็นผู้กรอกข้อมูลเข้าสู่ระบบสารสนเทศหลักของโรงพยาบาล เช่น HOSxP เพื่อให้แพทย์สั่งการรักษาและสั่งยาผ่านระบบสารสนเทศหลักของโรงพยาบาล ซึ่งรูปแบบนี้ไม่จำเป็นต้องใช้ระบบการแพทย์ทางไกลที่พัฒนาขึ้นมาโดยเฉพาะ แต่เป็นการจัดระบบกระบวนการทำงานใหม่ ซึ่งจำเป็นต้องมีการจัดสรรบุคลากรเพิ่มเติม 1 อัตราเพื่อช่วยซักประวัติและจัดการคิวผู้ป่วย รวมถึงการมี Protocol ที่เคร่งครัดเพื่อป้องกันการรั่วไหลของข้อมูลและรักษาความเป็นส่วนตัวของผู้ป่วย ข้อค้นพบจากโครงการนี้สามารถใช้เป็นแนวทางเชิงนโยบายและเชิงปฏิบัติสำหรับการพัฒนาและขยายระบบ telehealth เพื่อการดูแลผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรังในบริบทที่คล้ายคลึงกันต่อไป
บทคัดย่อ
This study aimed to develop and evaluate a telehealth/telemedicine model for the remote care of patients with Type 2 Diabetes Mellitus (DM) and hypertension (HT), building upon the existing AMED Telehealth (DMS Home Ward) system.
The study employed a mixed-methods approach, utilizing qualitative data collection, research and development (R&D), and a mixed-methods evaluation under the CIPPiest framework (Context, Input, Process, Product, Impact, Effectiveness, Sustainability, Transportability). The qualitative component included observation, in-depth interviews, and focus group discussions with hospital staff, primary care personnel, and patients with DM or HT. The quantitative component consisted of questionnaires assessing facility readiness for telehealth, digital health literacy, perceived benefits, and attitudes toward digital health technology among patients, utilization and satisfaction surveys, and cost-effectiveness analysis. The total sample for the system trial comprised 220 patients, categorized into an Intervention Group (n = 125) and a Control Group (n = 95). Both groups had an average age over 60 years and predominantly completed primary education as their highest level. The Intervention Group received services via the Virtual OPD (V-OPD) system.
The evaluation of needs and readiness revealed that both providers and patients clearly perceived the benefits of using the telemedicine system, such as reduced travel time and cost, easier appointment scheduling and consultation, and more continuous symptom monitoring. However, concerns were raised regarding internet connectivity, device issues, data confidentiality, and confidence in using the technology. Overall facility readiness was moderate to high concerning core structure, personnel, and budget management, though gaps existed in digital infrastructure and staff skills. The development phase successfully created a telemedicine information system prototype. Utilization and satisfaction testing showed high satisfaction levels among both patients and medical personnel regarding the telehealth
system, finding it convenient and enhancing self-care confidence. Providers noted the system allowed for more continuous and flexible patient monitoring.
Furthermore, the evaluation of the system's effectiveness on Clinical Outcomes (Table 6) demonstrated that the Intervention Group (V-OPD) experienced statistically significant improvements when comparing Baseline and Follow-up values across key variables. Specifically, Systolic Blood Pressure (BP) decreased from 130.67 (9.51) to 124.34 (31.66) mmHg (p = 0.034), Diastolic BP decreased from 78.45 (7.65) to 70.46 (19.81) mmHg (p < 0.001), and Fasting Blood Sugar (FBS) decreased from 126.25 (14.09) to 106.98 (50.87) mg/dL (p < 0.001). Conversely, the Control Group showed no significant changes in any clinical variables. For Quality of Life (SF-12) (Table 7), the Intervention Group's Physical Health Score significantly decreased (p = 0.001), but the Mental Health Score showed no significant difference (p = 0.094). Regarding Health Self-Management Behavior (Table 9), neither group showed a statistically significant change in the level of behavior (Intervention p = 0.555, Control p = 0.054). The comparison between intervention and control areas indicated that the service model was feasible in the primary care context and aligned with existing work processes. Public health economic analysis suggested that the telehealth system for DM and HT patients has the potential for acceptable cost-effectiveness and cost-utility.
The evaluation of the scaled-up implementation using focus group discussions indicated that participants from both older and working-age groups reported a high level of satisfaction with the telehealth service. The system reduced the need for hospital visits, thereby saving time (approximately half a day to one full day) and transportation costs. However, older participants encountered several technological barriers, including small font sizes in the interface, complex screening procedures, and limited familiarity with typing on mobile phones. In practice, these challenges led patients to rely on younger community members or village health volunteers (VHVs) to assist with data entry, submission of laboratory results, and the use of community representatives’ homes as medication distribution points. In addition, medication delivery remained constrained by the absence of a formal Health Rider system, largely due to insufficient financial incentives for the position, which in some cases resulted in nurses from chronic disease clinics personally delivering medications to patients along their commute home. Additional issues identified included difficulties adhering to health advice that was not aligned with everyday lifestyles, shortages of healthcare personnel—particularly pharmacists on Koh Samui—and patient recommendations to simplify the system, such as reducing the number of data-entry steps or allowing patients to photograph and submit written information through messaging applications rather than completing multiple fields within the system.
In summary, this research indicates that the application of a telemedicine system is feasible, well-accepted, and potentially cost-effective for managing non-communicable diseases (NCDs) within Thailand's primary care system, particularly in situations with travel constraints. Crucially, the system significantly contributed to the effective control of patients' vital clinical outcomes. However, the originally planned model (Model 1), which aimed for V-OPD to fully replace the existing Hospital Information System (HIS), did not materialize due to significant obstacles in staff adoption of the new system and resistance from physicians who opposed using parallel systems. This ultimately led to an adaptation, shifting towards using more familiar communication channels like LINE and phone calls for scheduling and information transfer between patients and nurses. Nurses then entered the data into the hospital's main HIS, such as HOSxP, for physicians to order treatments and prescribe medication through the familiar main system. This evolved model did not require the use of the specifically developed telemedicine system but necessitated a reorganization of work processes, including the allocation of one additional staff member (nursing assistant) to assist with history taking and queue management, along with strict protocols and informed consent to prevent data leakage and ensure patient privacy. The findings from this project can serve as a policy and practical guideline for the development and expansion of telehealth systems for NCD care in similar contexts.
