บทคัดย่อ
การวิจัยนี้เป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาแนวทางการวิเคราะห์และสังเคราะห์องค์ความรู้จากโครงการวิจัยในประเด็นกลุ่มเปราะบางเพื่อนำองค์ความรู้มาพัฒนาศักยภาพนักวิจัย ระยะที่ 2 สนับสนุนโดยสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) เพื่อพัฒนาหลักสูตรศักยภาพนักวิจัยและคนทำงานกับความเปราะบางจากหลักสูตร 2 ชุดที่พัฒนาในระยะที่ 1 (2) ออกแบบเครื่องมือประเมินผลเชิงพฤติกรรมโดยใช้หลักการ Authentic Assessment และ (3) ติดตามผลการพัฒนาศักยภาพเพื่อปรับปรุงกระบวนการอย่างต่อเนื่อง ระเบียบวิธีวิจัย: ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพผสมการวิจัยพัฒนาและการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (PAR) บูรณาการกรอบแนวคิด SECI Model (Nonaka & Takeuchi, 1995) และ Authentic Assessment กลุ่มตัวอย่างคือผู้เข้าอบรมในหลักสูตรที่พัฒนาขึ้น 2 รุ่นรวมทั้งสิ้น 146 คน พื้นที่การอบรม จาก 8 จังหวัดทั่วประเทศ ได้แก่ จังหวัดอุบลราชธานี (n=18) กรุงเทพมหานคร (n=17) จังหวัดน่าน (n=20) จังหวัดสงขลา (n=20) จังหวัดปัตตานี (n=19) จังหวัดพิษณุโลก (n=17) จังหวัดมหาสารคาม (n=20) และจังหวัดนครปฐม (n=17) เก็บข้อมูลด้วย 1) แบบประเมินตนเอง (Self-Assessment) ก่อน-หลังอบรม ใช้มาตรวัด 5 ระดับ วิเคราะห์ด้วยสถิติพรรณนา ค่าเฉลี่ย (x̄) ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน (S.D.) และค่าผลต่างคะแนน (Δ) 2) ติดตามผลการนำองค์ความรู้หลังการอบรมไปใช้ใน 2 เดือน ด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึกตามหัวข้อ ผลลัพธ์การเรียนรู้ระดับหลักสูตร (Program Learning Outcomes: PLOs) และผลลัพธ์การเรียนรู้ระดับรายวิชา (Course Learning Outcomes: CLOs) 3) ติดตามผลการนำความรู้ไปขยายผลกับกลุ่มเป้าหมายของผู้รับการอบรมใน 4 เดือน อาทิ กลุ่มเปราะบาง โดยเลือก 1 กลุ่มต่อ 1 พื้นที่เป้าหมาย ด้วยการสังเกตการณ์อย่างมีส่วนร่วมและประชุมกลุ่มย่อย ผลการวิจัย: หลักสูตร 2 หลักสูตรประกอบด้วยหลักสูตรที่ 1: Mindset & Attitude หลักสูตรที่ 2: Designing Vulnerability Research ผลการประเมินตนเองพบว่าหลักสูตรที่ 1) พบค่า Δ weighted รวม +1.57 (ระดับ "สูง") โดยหัวข้ออคติและความละเอียดอ่อนมีพัฒนาการระดับ "สูงมาก" ในทุกจังหวัด (Δ = +1.86 ถึง +2.20) หลักสูตรที่ 2 พบค่า Δ weighted รวม +1.40 (ระดับ "สูง") นอกจากนี้หลังการปรับปรุงหลักสูตรพบว่า ผู้เข้าอบรมรุ่นที่ 2 มีพัฒนาการโดยรวมสูงกว่ารุ่นที่ 1 ในทุกมิติ โดยเฉพาะหลักสูตรที่ 2 มีค่า Δ weighted = +2.03 เทียบกับรุ่นที่ 1 ที่ Δ = +1.40 สะท้อนการพัฒนาหลักสูตรอย่างต่อเนื่อง การติดตามผล 2 เดือนหลังอบรมพบการบรรลุผลลัพธ์การเรียนรู้ระดับหลักสูตร (Program Learning Outcomes: PLOs) และผลลัพธ์การเรียนรู้ระดับรายวิชา (Course Learning Outcomes: CLOs) การติดตามผลการนำความรู้ไปขยายผลกับกลุ่มเป้าหมายของผู้รับการอบรมใน 4 เดือน พบการเปลี่ยนแปลงใน 5 มิติ ได้แก่ มิติที่ 1 ความเข้าใจ สามารถนิยามและเข้าใจกลุ่มเปราะบางได้ลึกซึ้งและหลากหลายมิติมากขึ้น มิติที่ 2 ทัศนคติและจริยธรรมมีการบูรณาการจริยธรรมเข้าในทุกขั้นตอนของการเป็นกระบวนการสื่อสารต่อเนื่องที่สร้างความไว้วางใจและคำนึงถึงพลวัตอำนาจระหว่างนักวิจัยกับผู้เข้าร่วม มิติที่ 3 การเปลี่ยนแปลงกรอบคิด (Paradigm Shift) ว่าความเปราะบางเกิดจากระบบโครงสร้างสังคมที่ไม่เป็นธรรม มิติที่ 4 งานวิจัยเชิงเปลี่ยนแปลงมองงานวิจัยเป็นเครื่องมือสำหรับการเปลี่ยนแปลงระบบ เห็นคุณค่าและศักยภาพที่มีในกลุ่มเปราะบาง งานวิจัยขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงนโยบาย (Research-driven Policy Change) มิติที่ 5 การทำวิจัยเป็นกระบวนการเรียนรู้และพัฒนาตนเองของนักวิจัย ความเข้าใจ ทัศนคติและจริยธรรม ทักษะและการปฏิบัติ การเปลี่ยนแปลงกรอบคิด (Paradigm Shift) จริยธรรมในฐานะหลักปฏิบัติ และการมองงานวิจัยเป็นเครื่องมือการเปลี่ยนแปลงระบบ สรุปและข้อเสนอแนะ: กระบวนการพัฒนาศักยภาพนักวิจัยที่บูรณาการ SECI Model, Adult Learning และ Authentic Assessment สามารถยกระดับสมรรถนะได้อย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะมิติฐานคิดและเจตคติ ผลการวิจัยนี้สนับสนุนการกำหนดมาตรฐานสมรรถนะนักวิจัยด้านประชากรเปราะบางและการขยายผลสู่หน่วยงานวิจัยระดับประเทศ
บทคัดย่อ
This study is part of Phase 2 of a project on the development of approaches for analyzing and synthesizing knowledge from research on vulnerability, supported by the Health Systems Research Institute (HSRI). The objectives were to: (1) develop a capacity-building curriculum for researchers and practitioners working with vulnerable populations, building upon two curriculum sets developed in Phase 1; (2) design behavioral assessment tools based on the principles of Authentic Assessment; and (3) monitor capacity development outcomes for continuous process improvement.
Methods: A qualitative research methodology was employed, integrating developmental research and participatory action research (PAR). The conceptual frameworks incorporated were the SECI Model (Nonaka & Takeuchi, 1995) and Authentic Assessment. The sample consisted of 146 participants from two training cohorts across 8 provinces nationwide: Ubon Ratchathani (n=18), Bangkok (n=17), Nan (n=20), Songkhla (n=20), Pattani (n=19), Phitsanulok (n=17), Maha Sarakham (n=20), and Nakhon Pathom (n=17). Data were collected through: (1) pre- and post-training self-assessment questionnaires using a 5-point scale, analyzed with descriptive statistics including mean (x̅), standard deviation (S.D.), and score difference (Δ); (2) follow-up interviews at 2 months post-training, examining Program Learning Outcomes (PLOs) and Course Learning Outcomes (CLOs); and (3) follow-up observation at 4 months, tracking the application and dissemination of knowledge to target groups, including vulnerable populations, through participatory observation and focus group discussions.
Results: Two curricula were developed: Curriculum 1 — Mindset & Attitude, and Curriculum 2 — Designing Vulnerability Research. Self-assessment results for Curriculum 1 showed a total weighted Δ of +1.57 (rated "High"), with the topics of bias and sensitivity demonstrating "Very High" improvement across all provinces (Δ = +1.86 to +2.20). Curriculum 2 yielded a total weighted Δ of +1.40 (rated "High"). Following curriculum revision, the second cohort demonstrated overall higher development than the first cohort across all dimensions; notably, Curriculum 2 achieved a weighted Δ = +2.03 compared to Δ = +1.40 for the first cohort, reflecting continuous curriculum improvement. The 2-month follow-up confirmed achievement of both PLOs and CLOs. The 4-month follow-up revealed changes across five dimensions: (1) Deepened Understanding — participants demonstrated a more nuanced and multi-dimensional
comprehension of vulnerable groups; (2) Attitudes and Ethics — ethics were integrated into every stage of research as an ongoing communicative process that builds trust and accounts for power dynamics between researchers and participants; (3) Paradigm Shift — vulnerability was reconceptualized as a product of unjust social structures; (4) Transformative Research — research was viewed as a tool for systemic change, recognizing the inherent strengths and capacities within vulnerable groups and driving research-driven policy change; and (5) Research as Researcher Self-Development — the research process was embraced as a pathway for personal learning and professional growth.
Conclusions and Recommendations: A researcher capacity-building approach that integrates the SECI Model, Adult Learning principles, and Authentic Assessment can significantly enhance competency, particularly in the dimensions of mindset and attitude. These findings support the establishment of national competency standards for researchers working with vulnerable populations and the scaling of this approach to research institutions at the national level.
