บทคัดย่อ
การติดเชื้อดื้อยาต้านจุลชีพเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญทั่วโลก โดยปัจจัยสำคัญของการเกิดเชื้อดื้อยาต้านจุลชีพ คือ การใช้ยาต้านจุลชีพอย่างไม่เหมาะสม ดังนั้นการสนับสนุนและส่งเสริมการใช้ยาต้านจุลชีพอย่างเหมาะสม (antimicrobial stewardship program, ASP) จึงมีความสำคัญเพื่อชะลอปัญหาดังกล่าวในประเทศไทย อย่างไรก็ดีพบว่าโรงพยาบาลส่วนใหญ่ยังมีปัญหาในการดำเนินงาน เนื่องจากขาดแคลนบุคลากรที่มีทักษะและขาดโครงสร้างที่อำนวยความสะดวกในการดำเนินงาน ในปี พ.ศ. 2562 - 2564 ทีมผู้วิจัยจากคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ได้ดำเนินงานโครงการควบคุมและป้องกันการดื้อยาต้านจุลชีพในประเทศไทย ระยะที่ 4 ในโรงพยาบาล 3 แห่ง คือ โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชสระแก้ว โรงพยาบาลสุรินทร์ และโรงพยาบาลสุราษฎร์ธานี โดยได้รับทุนสนับสนุนจากสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข เพื่อส่งเสริมโครงการ ASP ใน 3 ประเด็นหลัก คือ โครงการพัฒนาระบบการเฝ้าระวังการดื้อยาต้านจุลชีพในโรงพยาบาล (GLASS antibiogram) โครงการส่งเสริมการใช้แนวทางการรักษาในเวชปฏิบัติเพื่อการรักษาโรคติดเชื้อที่พบบ่อยในโรงพยาบาล (clinical practice guideline, CPG) และโครงการการขออนุมัติการใช้ยาต้านจุลชีพ (antibiotic authorization) โดยมีอายุรแพทย์โรคติดเชื้อของแต่ละโรงพยาบาล เป็นหัวหน้าทีม ผลจากโครงการวิจัยนี้สามารถลดการใช้ยาต้านจุลชีพที่ไม่เหมาะสม และส่งผลให้คุณภาพในการดูแลผู้ป่วยดีขึ้นอย่างชัดเจน ในปี พ.ศ. 2567 - 2569 ทางคณะผู้ดำเนินการวิจัย จึงได้ดำเนินโครงการควบคุมและป้องกันการดื้อยาต้านจุลชีพในประเทศไทย ระยะที่ 5 โดยใช้บทเรียนจากโครงการวิจัยระยะที่ 4 มาขยายผลไปยังโรงพยาบาลขนาดรองลงมาในเขตสุขภาพเดียวกันให้สามารถดำเนินการ ASP โดยมุ่งเน้น 3 โครงการหลัก คือ GLASS antibiogram, CPG, และ antibiotic authorization ภายใต้การสนับสนุนของโรงพยาบาลต้นแบบ โดยจัดทำโครงการใน 2 ภูมิภาค ดังนี้ 1. ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แก่ โรงพยาบาลกาฬสินธุ์ โรงพยาบาลมหาสารคาม และโรงพยาบาลร้อยเอ็ด โดยมีโรงพยาบาลสุรินทร์ เป็นโรงพยาบาลต้นแบบ 2. ภาคใต้ ได้แก่ โรงพยาบาลชุมพรเขตอุดมศักดิ์ โรงพยาบาลกระบี่ และโรงพยาบาลตะกั่วป่า โดยมีโรงพยาบาลสุราษฎร์ธานี เป็นโรงพยาบาลต้นแบบ จากข้อมูลที่รวบรวมจาก 3 โครงการพบข้อมูลที่น่าสนใจดังนี้ 1. โครงการ GLASS antibiogram การนำ GLASS antibiogram มาใช้ ทำให้เห็นภาพรวมของปัญหาเชื้อดื้อยาในโรงพยาบาลได้ชัดเจนขึ้น แม้จะเป็นเชื้อก่อโรคตัวเดียวกันแต่แบบแผนความไวต่อยามีความต่างกันไปตามตำแหน่งการติดเชื้อ หรือเมื่อเปรียบเทียบการติดเชื้อในชุมชนหรือและการติดเชื้อในโรงพยาบาล และข้อมูลดังกล่าวเมื่อนำมาสร้างแนวทางการรักษาโรคติดเชื้อในโรงพยาบาลก็จะถูกต้องมากขึ้นเพราะมีข้อมูลทางคลินิกและระบาดวิทยาร่วมด้วย ซึ่งจะทำให้แก้ไขปัญหาเชื้อดื้อยาต้านจุลชีพได้ตรงจุดมากยิ่งขึ้น 2. โครงการ CPG การนำ CPG ที่ออกแบบมาให้เหมาะสมกับบริบทของโรงพยาบาลนั้น ๆ เป็นวิธีการที่ง่าย สามารถดำเนินการได้จริงและไม่มีข้อขัดแย้งในการดำเนินงาน โดยพบว่าการดำเนินงานดังกล่าวจะสามารถเพิ่มอัตราการใช้ยาต้านจุลชีพอย่างเหมาะสม แม้จะไม่สามารถลดปริมาณการใช้ยาในภาพรวมได้ แต่มีแนวโน้มที่จะลดอัตราการเสียชีวิตในโรงพยาบาลได้อีกด้วย 3. โครงการ antibiotic authorization การดำเนินมาตรการขออนุมัติการใช้ยาต้านจุลชีพโดยการสนับสนุนของคณะทำงานที่มีประสบการณ์ในการดำเนินการ ก่อให้เกิดภาระงานที่หนัก และมีอุปสรรคในการดำเนินการในโรงพยาบาลที่ไม่มีแพทย์เฉพาะทางโรคติดเชื้อ แต่อย่างไรก็ดีสามารถลดระยะเวลาการใช้ยาต้านจุลชีพทั้งหมด และยาต้านจุลชีพกลุ่มเป้าหมายสั้นลง มีแนวโน้มการตอบสนองทางคลินิกที่ดีขึ้น และพบการติดเชื้ออื่นซ้ำเติมน้อยกว่า ข้อมูลจากชุดโครงการนี้แสดงให้เห็นว่า การดำเนินโครงการส่งเสริมการใช้ยาต้านจุลชีพอย่างเหมาะสมในโรงพยาบาลระดับรองลงมา ที่มามุ่งเน้นที่ 3 กลยุทธ์ คือ GLASS antibiogram, CPG และ antibiotic authorization สามารถลดการใช้ยาต้านจุลชีพที่ไม่เหมาะสมลงและส่งผลให้คุณภาพในการดูแลผู้ป่วยดีขึ้น คณะผู้วิจัยคาดว่าบทเรียนจากโครงการนี้สามารถนำไปขยายผลและก่อประโยชน์ในการดูแลรักษาผู้ป่วยในโรงพยาบาลอื่น ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งโรงพยาบาลที่ไม่มีอายุรแพทย์โรคติดเชื้อ หรือยังไม่มี ASP ที่เป็นรูปธรรม โดยมีโรงพยาบาลที่มีประสบการณ์มากกว่าช่วยสนับสนุนการดำเนินงาน
บทคัดย่อ
Antimicrobial resistance (AMR) is a major global public health threat. One of the principal drivers of AMR is the
inappropriate use of antimicrobial agents. Therefore, antimicrobial stewardship programs (ASPs) play a critical
role in promoting appropriate antimicrobial use and slowing the emergence and spread of antimicrobial
resistance in Thailand. However, implementation of ASPs remains challenging in many hospitals because of
limited numbers of trained personnel and insufficient organizational infrastructure to support stewardship
activities.
Between 2019 and 2021, the research team from the Faculty of Medicine Siriraj Hospital conducted the
Expanded AMS program Phase IV in three provincial hospitals—Sa Kaeo Crown Prince Hospital, Surin Hospital,
and Surat Thani Hospital—with funding from the Health Systems Research Institute (HSRI). The project focused
on strengthening ASPs through three core interventions: (1) development of hospital antimicrobial resistance
surveillance using the GLASS antibiogram, (2) implementation of evidence-based clinical practice guidelines
(CPGs) for common infectious diseases, and (3) antibiotic authorization programs. Each hospital's infectious
diseases physician served as the project leader. The project successfully reduced inappropriate antimicrobial
use and significantly improved the quality of patient care.
Building upon the success of Phase IV, the research team implemented The Expanded AMS Program
Phase V (2024–2026) to expand these successful ASP strategies to smaller general hospitals within the same
health regions. The program continued to focus on the three key interventions—GLASS antibiograms, clinical
practice guidelines, and antibiotic authorization—implemented with technical support from experienced model
hospitals. The participating hospitals were organized into two regional networks:
1. Northeastern Region: Kalasin Hospital, Maha Sarakham Hospital, Roi Et Hospital; Supported by Surin
Hospital (model hospital)
2. Southern Region: Chumphon Khet Udomsak Hospital, Krabi Hospital, Takuapa Hospital; Supported
by Surat Thani Hospital (model hospital)
Analysis of the three project components yielded the following key findings:
1. GLASS Antibiogram Project
Implementation of GLASS antibiograms provided a more comprehensive understanding of local antimicrobial
resistance patterns. Susceptibility profiles varied considerably according to the site of infection and between
community-acquired and hospital-acquired infections, even for the same bacterial species. Incorporating these
locally derived microbiological and epidemiological data into hospital-specific treatment guidelines enabled
more accurate empirical antibiotic recommendations and facilitated more targeted interventions against
antimicrobial resistance.
2. Clinical Practice Guideline (CPG) Project
Locally adapted clinical practice guidelines proved to be practical, feasible, and readily accepted within
participating hospitals, with minimal barriers to implementation. The intervention significantly improved the
appropriateness of antimicrobial prescribing. Although it did not reduce overall antimicrobial consumption, it
demonstrated a trend toward reduced in-hospital mortality.3. Antibiotic Authorization Project
Implementation of antibiotic authorization programs, supported by experienced stewardship teams, was
resource-intensive and posed operational challenges, particularly in hospitals without infectious diseases
specialists. Nevertheless, the intervention reduced both the overall duration of antimicrobial therapy and the
duration of use of targeted broad-spectrum antibiotics. It also showed trends toward improved clinical outcomes
and lower rates of secondary infections.
Overall, the findings demonstrate that implementing antimicrobial stewardship programs in secondarylevel general hospitals through three core strategies—GLASS antibiograms, clinical practice guidelines, and
antibiotic authorization—can reduce inappropriate antimicrobial use while improving the quality of patient care.
The research team anticipates that the lessons learned from this project can be successfully scaled up to other
hospitals throughout Thailand, particularly those without infectious diseases specialists or established
antimicrobial stewardship programs. The model of mentorship and technical support provided by more
experienced hospitals offers a practical and sustainable approach for strengthening antimicrobial stewardship
capacity nationwide.
