บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินความพร้อมของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ที่ถูกถ่ายโอนภารกิจสู่องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ในการดำเนินโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง ตามแนวคิดระบบสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่า และวิเคราะห์ปัจจัยขับเคลื่อนและเงื่อนไขเชิงระบบที่มีผลต่อการนำโปรแกรมไปใช้ พร้อมจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อสนับสนุนการพัฒนาระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิภายใต้บริบทการถ่ายโอน รพ.สต. การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสานในจังหวัดเชียงใหม่ โดยการศึกษาเชิงปริมาณประเมินความรู้เกี่ยวกับระบบสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่า และโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง รวมทั้งการรับรู้ความพร้อมของผู้ปฏิบัติงาน ส่วนการศึกษาเชิงคุณภาพใช้การสนทนากลุ่ม การเก็บความคิดเห็นต่อการทดลองใช้ชุดเครื่องมือ Pre-DM และการประชุมผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ก่อนบูรณาการผลการศึกษาทั้งสองส่วนและสังเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงระบบด้วยแผนภาพวงจรเหตุและผล ผลการศึกษาพบว่า ภายหลังการประชุมเชิงปฏิบัติการ ผู้เข้าร่วมการศึกษาจำนวน 89 คน มีคะแนนความรู้เกี่ยวกับระบบสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่า และโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง เพิ่มขึ้นจาก 5.35 ± 2.58 คะแนน เป็น 6.72 ± 2.37 คะแนน เพิ่มขึ้นเฉลี่ย 1.37 คะแนน อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = 5.18, p < 0.001) ขณะที่การประเมินการรับรู้ความพร้อมของผู้ปฏิบัติงานจำนวน 85 คน พบว่าทุกองค์ประกอบมีค่าเฉลี่ยอยู่ในทิศทางบวก สะท้อนถึงความพร้อมของบุคลากรในการขับเคลื่อนโปรแกรม อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษาเชิงคุณภาพชี้ให้เห็นว่า ความพร้อมของบุคลากรเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอต่อการนำโปรแกรมไปใช้ในระบบบริการจริง แต่ต้องอาศัยการสนับสนุนจากปัจจัยเชิงระบบที่เชื่อมโยงกัน ทั้งด้านการบริหารจัดการภายหลังการถ่ายโอน รพ.สต. การพัฒนาศักยภาพบุคลากร ระบบข้อมูล กลไกนโยบาย และความร่วมมือของภาคีเครือข่ายในพื้นที่ ผลการบูรณาการข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพร่วมกับการสังเคราะห์ด้วยแผนภาพวงจรเหตุและผล แสดงให้เห็นว่า ความพร้อมในการดำเนินโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง เป็นผลจากปฏิสัมพันธ์ของปัจจัยหลายระดับที่ส่งเสริมและถ่วงดุลซึ่งกันและกัน โดยเฉพาะข้อจำกัดด้านกำลังคน ภาระงาน ทรัพยากร และเวลา ซึ่งส่งผลต่อความต่อเนื่องและความยั่งยืนของการดำเนินงาน การศึกษาครั้งนี้สรุปได้ว่า การพัฒนาระบบบริการสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่าภายหลังการถ่ายโอน รพ.สต. จำเป็นต้องอาศัยการพัฒนาระบบสนับสนุน ทั้งด้านการอภิบาล การบริหารจัดการ การพัฒนาศักยภาพบุคลากร ระบบข้อมูล และความร่วมมือระหว่าง อบจ. กระทรวงสาธารณสุข และภาคีเครือข่ายในพื้นที่ ข้อค้นพบดังกล่าวช่วยอธิบายกลไกเชิงระบบที่มีผลต่อการนำโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง ไปใช้ในบริบทการกระจายอำนาจ และสามารถใช้เป็นข้อมูลเชิงประจักษ์เพื่อสนับสนุนการออกแบบนโยบายและการขยายผลระบบบริการสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่าในระดับพื้นที่และระดับประเทศ
บทคัดย่อ
This study aimed to assess the readiness of Subdistrict Health Promoting Hospitals (SHPHs) transferred to Provincial Administrative Organizations (PAOs) to implement a prediabetes prevention program under the Value-Based Healthcare (VBHC) concept, examine the key drivers and system-level conditions influencing program implementation, and develop policy recommendations to support primary healthcare services under the SHPH transfer policy. A mixed-methods research design was employed in Chiang Mai Province. The quantitative component assessed participants' knowledge of VBHC and the prediabetes prevention program, as well as healthcare providers' perceived readiness for program implementation. The qualitative component comprised focus group discussions, feedback on the Pre-DM program, and stakeholder meetings. Findings from both components were integrated and synthesized using a Causal Loop Diagram (CLD) to explain the underlying system dynamics.
Following the workshop, participants (n = 89) demonstrated a significant improvement in knowledge scores, increasing from 5.35 ± 2.58 to 6.72 ± 2.37, with a mean increase of 1.37 points (t = 5.18, p < 0.001). Among healthcare providers (n = 85), all readiness domains showed positive mean scores, indicating favorable readiness for program implementation. However, qualitative findings revealed that healthcare personnel readiness alone was insufficient for successful implementation. Effective implementation depended on interconnected system-level factors, including post-transfer organizational management, workforce capacity development, information systems, policy support, and collaboration among local stakeholders. Integration of quantitative and qualitative findings together with the CLD demonstrated that implementation readiness resulted from interactions among multiple reinforcing and balancing system factors. Workforce shortages, workload, limited resources, and time constraints were identified as major barriers to the continuity and sustainability of program implementation.
The study concludes that successful implementation of Value-Based Healthcare following the transfer of SHPHs requires not only competent healthcare personnel but also system support in governance, organizational management, workforce development, information systems, and collaboration among Provincial Administrative Organizations, the Ministry of Public Health, and local partners. These findings provide empirical evidence on the system-level mechanisms influencing implementation of the prediabetes prevention program within Thailand's decentralization context and support policy development and the scale-up of Value-Based Healthcare at local and national levels.
