การวิจัยเพื่อประเมินความพร้อมและศึกษาปัจจัยขับเคลื่อนเชิงระบบที่มีผลต่อการพัฒนาระบบสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่าในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลที่ถูกถ่ายโอนภารกิจสู่องค์การบริหารส่วนจังหวัด

Abstract

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินความพร้อมของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ที่ถูกถ่ายโอนภารกิจสู่องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ในการดำเนินโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง ตามแนวคิดระบบสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่า และวิเคราะห์ปัจจัยขับเคลื่อนและเงื่อนไขเชิงระบบที่มีผลต่อการนำโปรแกรมไปใช้ พร้อมจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อสนับสนุนการพัฒนาระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิภายใต้บริบทการถ่ายโอน รพ.สต. การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสานในจังหวัดเชียงใหม่ โดยการศึกษาเชิงปริมาณประเมินความรู้เกี่ยวกับระบบสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่า และโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง รวมทั้งการรับรู้ความพร้อมของผู้ปฏิบัติงาน ส่วนการศึกษาเชิงคุณภาพใช้การสนทนากลุ่ม การเก็บความคิดเห็นต่อการทดลองใช้ชุดเครื่องมือ Pre-DM และการประชุมผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ก่อนบูรณาการผลการศึกษาทั้งสองส่วนและสังเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงระบบด้วยแผนภาพวงจรเหตุและผล ผลการศึกษาพบว่า ภายหลังการประชุมเชิงปฏิบัติการ ผู้เข้าร่วมการศึกษาจำนวน 89 คน มีคะแนนความรู้เกี่ยวกับระบบสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่า และโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง เพิ่มขึ้นจาก 5.35 ± 2.58 คะแนน เป็น 6.72 ± 2.37 คะแนน เพิ่มขึ้นเฉลี่ย 1.37 คะแนน อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = 5.18, p < 0.001) ขณะที่การประเมินการรับรู้ความพร้อมของผู้ปฏิบัติงานจำนวน 85 คน พบว่าทุกองค์ประกอบมีค่าเฉลี่ยอยู่ในทิศทางบวก สะท้อนถึงความพร้อมของบุคลากรในการขับเคลื่อนโปรแกรม อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษาเชิงคุณภาพชี้ให้เห็นว่า ความพร้อมของบุคลากรเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอต่อการนำโปรแกรมไปใช้ในระบบบริการจริง แต่ต้องอาศัยการสนับสนุนจากปัจจัยเชิงระบบที่เชื่อมโยงกัน ทั้งด้านการบริหารจัดการภายหลังการถ่ายโอน รพ.สต. การพัฒนาศักยภาพบุคลากร ระบบข้อมูล กลไกนโยบาย และความร่วมมือของภาคีเครือข่ายในพื้นที่ ผลการบูรณาการข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพร่วมกับการสังเคราะห์ด้วยแผนภาพวงจรเหตุและผล แสดงให้เห็นว่า ความพร้อมในการดำเนินโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง เป็นผลจากปฏิสัมพันธ์ของปัจจัยหลายระดับที่ส่งเสริมและถ่วงดุลซึ่งกันและกัน โดยเฉพาะข้อจำกัดด้านกำลังคน ภาระงาน ทรัพยากร และเวลา ซึ่งส่งผลต่อความต่อเนื่องและความยั่งยืนของการดำเนินงาน การศึกษาครั้งนี้สรุปได้ว่า การพัฒนาระบบบริการสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่าภายหลังการถ่ายโอน รพ.สต. จำเป็นต้องอาศัยการพัฒนาระบบสนับสนุน ทั้งด้านการอภิบาล การบริหารจัดการ การพัฒนาศักยภาพบุคลากร ระบบข้อมูล และความร่วมมือระหว่าง อบจ. กระทรวงสาธารณสุข และภาคีเครือข่ายในพื้นที่ ข้อค้นพบดังกล่าวช่วยอธิบายกลไกเชิงระบบที่มีผลต่อการนำโปรแกรมป้องกันโรคเบาหวานในกลุ่มเสี่ยง ไปใช้ในบริบทการกระจายอำนาจ และสามารถใช้เป็นข้อมูลเชิงประจักษ์เพื่อสนับสนุนการออกแบบนโยบายและการขยายผลระบบบริการสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่าในระดับพื้นที่และระดับประเทศ