บทคัดย่อ
นับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2510 รัฐบาลได้ดำเนินนโยบายแก้ไขปัญหาการขาดแคลนแพทย์ผ่านการเพิ่มการผลิตและการกำหนดสัญญาชดใช้ทุนเป็นระยะเวลา 3 ปี หรือเลือกชดใช้ค่าปรับสูงสุด 400,000 บาท อย่างไรก็ตาม ประเทศไทยยังคงเผชิญปัญหาการขาดแคลนแพทย์ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญของระบบสุขภาพมาอย่างต่อเนื่อง ตลอดกว่าสองทศวรรษที่ผ่านมา ระบบแพทย์เพิ่มพูนทักษะมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาความพร้อมของแพทย์จบใหม่ที่ปฏิบัติงานชดใช้ทุนในปีแรก ก่อนปฏิบัติงานต่อในปีที่ 2 และ 3 ในโรงพยาบาลต่าง ๆ รวมทั้งเป็นเงื่อนไขสำคัญก่อนเข้าศึกษาต่อแพทย์ประจำบ้านในหลายสาขา อย่างไรก็ตาม ระบบปัจจุบันยังเผชิญปัญหามากมาย ทั้งภาระงานที่สูง การจัดสรรแพทย์ที่ไม่สอดคล้องกับภาระงานจริง อัตราเงินเดือนที่ไม่เหมาะสม ความไม่สมดุลระหว่างงานและชีวิต คุณภาพชีวิตการทำงานที่ด้อยลง การเดินทางที่ลำบาก รวมถึงระบบฝึกอบรมและวัฒนธรรมองค์กรที่ไม่เอื้อต่อการเรียนรู้ ส่งผลต่อความพึงพอใจและการคงอยู่ของแพทย์เพิ่มพูนทักษะในระบบ การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสถานการณ์ปัจจุบัน วิเคราะห์ปัจจัยที่ส่งผลต่อการคงอยู่ของแพทย์เพิ่มพูนทักษะ และสังเคราะห์ข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อพัฒนาระบบบริหารจัดการแพทย์เพิ่มพูนทักษะในโรงพยาบาลสังกัดสำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน ประกอบด้วย การทบทวนเอกสาร การวิเคราะห์ข้อมูลกำลังคน การสำรวจแพทย์เพิ่มพูนทักษะที่กำลังทำงานอยู่ ณ ปัจจุบันและแพทย์ชดใช้ทุนปีที่ 2–3 ที่เคยอยู่ในโครงการแพทย์เพิ่มพูนทักษะ การสัมภาษณ์เชิงลึกผู้บริหารและผู้ให้การฝึกอบรมในโรงพยาบาล และการประชุมผู้ทรงคุณวุฒิเพื่อสังเคราะห์ข้อเสนอเชิงนโยบาย ผลการศึกษาพบว่าแพทย์เพิ่มพูนทักษะมีค่ามัธยฐานชั่วโมงการทำงาน 85 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ มีภาระงานที่ไม่สมดุลกับรายได้ และมีภาวะหมดไฟในระดับสูง ขณะเดียวกัน โรงพยาบาลจำนวนมากยังขาดศักยภาพด้านระบบพี่เลี้ยง การจัดสรรเวร และการดูแลสวัสดิการขั้นพื้นฐาน อีกทั้งยังไม่มีระบบข้อมูลกลางสำหรับใช้วางแผนแบบ real-time ปัจจัยผลักดันการลาออก ได้แก่ ภาระงานสูง ความไม่สมดุลระหว่างงานและชีวิต รายได้ไม่เพียงพอ และระบบที่ไม่มีประสิทธิภาพ ในทางตรงกันข้าม ปัจจัยดึงดูดให้คงอยู่ในระบบ ได้แก่ ระบบพี่เลี้ยงที่เข้มแข็ง สภาพแวดล้อมการทำงานที่สนับสนุน โอกาสเรียนต่อเฉพาะทาง และสวัสดิการที่เหมาะสม การสังเคราะห์หลักฐานเชิงประจักษ์นำไปสู่ข้อเสนอเชิงนโยบายสำคัญ 6 ประการ ได้แก่ (1) การปรับปรุงระบบจัดสรรแพทย์ด้วยอัลกอริทึมและข้อมูลภาระงานจริง (2) การบริหารจัดการกำลังคนและการสนับสนุนในระดับภูมิภาค (3) การจัดตั้งระบบข้อมูลกลางเพื่อติดตามกำลังคนแบบ real-time (4) การพัฒนาระบบพี่เลี้ยงและการสนับสนุนภายในโรงพยาบาล (5) การวางแผนกำลังคนสาธารณสุขแบบบูรณาการ และ (6) การปฏิรูปหลักสูตรและหลักเกณฑ์การฝึกอบรมให้ตอบสนองต่อความต้องการกำลังคนในอนาคต ข้อเสนอเหล่านี้สอดคล้องกับกรอบ “สามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา” และทฤษฎี “หกเสาหลักของระบบสุขภาพ” ขององค์การอนามัยโลก โดยสรุป การพัฒนาระบบบริหารจัดการแพทย์เพิ่มพูนทักษะอย่างรอบด้านและมีระบบข้อมูลที่ทันสมัยและเข้มแข็ง เป็นปัจจัยสำคัญต่อการคงอยู่ของแพทย์ในระบบ และเป็นกลไกหลักที่จะยกระดับคุณภาพบริการสุขภาพของประเทศอย่างยั่งยืนในระยะยาว
บทคัดย่อ
Since 1967, the Thai government has implemented policies to address physician shortages by increasing medical production and enforcing a three-year mandatory service contract for graduates from public institutions, or allowing them to pay a maximum fine of 400,000 THB in lieu of service. However, Thailand continues to face persistent physician shortages, which remain a major challenge for the health system. For more than two decades, the medical internship program has played a crucial role in preparing newly graduated doctors who complete their first year of compulsory service before continuing their second and third years in various hospitals. The program also serves as an essential prerequisite for admission into residency training in many specialties. Nevertheless, the current system faces numerous challenges, including excessive workloads, physician allocation that does not match actual service demands, inadequate and disproportionate salaries, poor work–life balance, deteriorating working conditions, difficult travel requirements, and training systems or organizational cultures that are not conducive to learning. These issues affect the satisfaction and retention of medical interns within the system. This study aimed to examine the current situation, analyze factors influencing the retention of medical interns, and synthesize policy recommendations to improve the management system for medical interns in hospitals under the Office of the Permanent Secretary, Ministry of Public Health. A mixed-methods approach was employed, consisting of a document review, health workforce data analysis, a survey of first- to third-year compulsory-service physicians who had previously participated in the internship program, in-depth interviews with hospital executives and clinical trainers, and expert panel discussions to formulate policy recommendations. The findings revealed that medical interns had a median workload of 85 working hours per week, experienced disproportionate workloads relative to income, and exhibited high levels of burnout. At the same time, many hospitals lacked adequate mentoring systems, rational duty allocation, and essential welfare support, and did not have a centralized real-time information system for workforce planning. Key push factors influencing resignation included excessive workload, poor work–life balance, insufficient income, and ineffective management systems. Conversely, pull factors supporting retention included strong mentorship, supportive working environments, opportunities for specialty training, and appropriate welfare benefits. The synthesis of empirical evidence led to six major policy recommendations: (1) improving physician allocation using algorithms and real-time workload data, (2) strengthening workforce management and support at the regional level, (3) establishing a centralized real-time workforce monitoring system, (4) enhancing mentorship and internal support systems within hospitals, (5) implementing integrated health workforce planning, and (6) reforming training curricula and regulatory frameworks to meet future workforce needs. These recommendations align with the “Triangle that Moves the Mountain” framework and the World Health Organization’s “Six Building Blocks of Health Systems.” In conclusion, comprehensive improvements to the medical internship management system, supported by modern and robust information systems, are essential for retaining physicians within the system and constitute a key mechanism for strengthening the long-term quality and sustainability of Thailand’s health services.
