บทคัดย่อ
การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์และถอดบทเรียนการถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ให้แก่องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) โดยมุ่งศึกษาว่าแนวคิดการสร้างและบริหารจัดการเครือข่าย (Network Building and Management) และการแพร่กระจายนวัตกรรม (Diffusion of Innovation) สามารถสนับสนุนการจัดบริการสุขภาพปฐมภูมิตามหลักเวชศาสตร์ครอบครัวในบริบทการบริหารจัดการเชิงพื้นที่ได้อย่างมีประสิทธิผลและยั่งยืนเพียงใด งานวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) ควบคู่กับการประเมินเชิงพัฒนา (Developmental Evaluation) ครอบคลุมพื้นที่ศึกษา 10 จังหวัด ได้แก่ มุกดาหาร นราธิวาส ปทุมธานี ชลบุรี สงขลา พิจิตร ขอนแก่น ยะลา สมุทรสาคร และศรีสะเกษ โดยอาศัยกลไก “นักวิจัยพี่เลี้ยง” ทำหน้าที่สนับสนุนองค์ความรู้ นวัตกรรม และแนวปฏิบัติที่ดี และ “นักวิจัยในพื้นที่” ที่ร่วมสร้างกระบวนการเรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติจริงบนฐานงานวิจัย การศึกษานี้ใช้การวิจัยแบบกึ่งการทดลอง (Quasi-experimental Research) โดยออกแบบการวิจัยเป็นการเปรียบเทียบหลายกลุ่มก่อน–หลังการแทรกแซง (Multiple-group Pre-test–Post-test Design) เพื่อประเมินผลการพัฒนาระบบสุขภาพปฐมภูมิภายหลังการถ่ายโอน รพ.สต. ให้แก่ อบจ. ในพื้นที่ 10 จังหวัด ได้แก่ มุกดาหาร นราธิวาส ปทุมธานี ชลบุรี สงขลา พิจิตร ขอนแก่น ยะลา สมุทรสาคร และศรีสะเกษ การเก็บรวบรวมข้อมูลใช้ระเบียบวิธีแบบผสมผสาน (Mixed Methods) ข้อมูลเชิงปริมาณได้จากระบบ Health Data Center (HDC) ก่อนและหลังการแทรกแซง ครอบคลุมตัวชี้วัดสุขภาพประชากร 21 ตัวชี้วัด ข้อมูลเชิงคุณภาพได้จากการสัมภาษณ์เชิงลึกกลุ่มตัวอย่าง 40 คน และการประชุมเชิงปฏิบัติการกับกลุ่มตัวอย่าง 895 คน การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณใช้สถิติเชิงพรรณนาและการเปรียบเทียบก่อน–หลัง ส่วนข้อมูลเชิงคุณภาพวิเคราะห์ด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า การถ่ายโอน รพ.สต. ให้แก่ อบจ. ไม่ได้เป็นเพียงการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างการบริหาร แต่เป็นการเปิดพื้นที่การเรียนรู้และพื้นที่การเติบโตของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในระดับพื้นที่ ส่งผลให้เกิดการออกแบบระบบสุขภาพปฐมภูมิที่สอดคล้องกับบริบทท้องถิ่นมากขึ้น โครงการเรือธงของ อบจ. ในพื้นที่ศึกษา มีเป้าหมายร่วมกันในการยกระดับการเข้าถึงคุณภาพ และความต่อเนื่องของบริการสุขภาพปฐมภูมิ โดยตัวอย่างโครงการสำคัญ ได้แก่ การพัฒนากระดานข้อมูลสุขภาพประชากรเพื่อสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบาย การบูรณาการเครือข่ายการดูแลโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง การพัฒนาระบบการดูแลต่อเนื่องและการดูแลแบบประคับประคอง และความพยายามในการขยายเครือข่ายทันตสาธารณสุขในระดับพื้นที่ในด้านประสิทธิผล ผลการวิจัยพบว่าการจัดบริการสุขภาพปฐมภูมิเชิงบูรณาการภายใต้ อบจ. ส่งผลให้ผลผลิตด้านบริการเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสําคัญ โดยเฉพาะการคัดกรองและติดตามผู้ป่วยโรคเบาหวานและความดันโลหิตสูง รวมถึงความครอบคลุมการได้รับวัคซีนในเด็ก ในขณะที่ผลลัพธ์ด้านสุขภาพประชากรมีแนวโน้มดีขึ้นในบางตัวชี้วัด แม้ยังไม่ปรากฏนัยสําคัญทางสถิติในภาพรวม ด้านประสิทธิภาพ พบแนวโน้มการเพิ่มขึ้นของผลิตภาพการผลิตรวมและผลได้ต่อขนาด โดยปัจจัยสำคัญมาจากการยอมรับและประยุกต์ใช้งานวิจัย นวัตกรรม และข้อมูลเชิงประจักษ์ มากกว่าการเพิ่มทรัพยากรนําเข้าเพียงอย่างเดียว การวิเคราะห์ภายใต้กรอบ Six Building Blocks of a Health System ขององค์การอนามัยโลก สะท้อนการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างในทุกมิติ โดยเฉพาะบทบาทใหม่ของโรงพยาบาลแม่ข่ายในฐานะศูนย์สนับสนุนทางวิชาการ และความสำคัญของภาวะผู้นําเชิงเครือข่ายแบบกระจายตัว ผลการศึกษาสรุปว่าการถ่ายโอน รพ.สต. เป็นโอกาสสำคัญในการปฏิรูประบบสุขภาพปฐมภูมิ หากทุกภาคส่วนสามารถร่วมสร้างระบบนิเวศสุขภาพเชิงพื้นที่ที่ขับเคลื่อนด้วยข้อมูล หลักฐานเชิงประจักษ์และกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันอย่างต่อเนื่อง
บทคัดย่อ
This study aims to analyze, understand, and extract lessons from the transfer of
subdistrict health promoting hospitals to provincial administrative organizations, with a focus
on examining the extent to which the concepts of network building and management and
diffusion of innovation can effectively and sustainably support primary care service delivery
based on the principles of family medicine within an area-based management context. The
study employed action research in conjunction with developmental evaluation, covering 10
provinces in Thailand: Mukdahan, Narathiwat, Pathum Thani, Chonburi, Songkhla, Phichit, Khon
Kaen, Yala, Samut Sakhon, and Sisaket. The research utilized a “mentor researcher”
mechanism to provide support in knowledge, innovation, and good practices, alongside “local
researchers” who co-created learning processes through hands-on, research-based practice.
The study also adopted a quasi-experimental research design, specifically a multiplegroup pre-test–post-test design, to assess the development of the primary health care system
following the transfer of subdistrict health promoting hospitals to provincial administrative
organizations in the 10 provinces listed above. Mixed methods were used for data collection.
Quantitative data were obtained from the Ministry of Public Health’s Health Data Center (HDC)
system before and after the intervention, using 21 population health indicators. Qualitative
data were collected through in-depth interviews with 40 participants and workshops involving
895 participants. Quantitative data were analyzed using descriptive statistics and pre–post
mean comparisons, while qualitative data were analyzed using content analysis.
The findings indicate that the transfer of subdistrict health promoting hospitals to
provincial administrative organizations was not merely a structural administrative change, but
also created learning spaces and opportunities for growth among local stakeholders. This, in
turn, enabled the design of primary health care systems that are more responsive to local
contexts. Flagship projects in the study areas shared a common goal of improving access,
quality, and continuity of primary health care services. Salient examples include the
development of population health data dashboards to support policy decision making,
integration of care networks for non-communicable diseases (NCDs), development of
continuing care and palliative care systems, and efforts to expand community-based dental
public health networks.
In terms of effectiveness, the study found that integrated primary health care delivery
under PAOs led to a significant increase in service outputs, particularly in screening and followup of patients with diabetes and hypertension, as well as in childhood vaccination coverage.
While population health outcomes showed improvement in some indicators, statistically
significant effects were not observed overall. Regarding efficiency, there was a positive trend
in total factor productivity and returns to scale, driven primarily by the adoption and
application of research, innovation, and empirical evidence rather than by increases in input
resources alone.
Analysis using the World Health Organization’s Six Building Blocks of a Health System
framework reflects structural changes across all dimensions, particularly the emerging role of
referral hospitals as academic support centers and the importance of distributed, networkbased leadership. The study concludes that the transfer of subdistrict health promoting
hospitals to provincial administrative organizations represents a critical opportunity for primary
health care system reform, provided that all stakeholders can jointly build an area-based
health ecosystem driven by data, evidence, and continuous collaborative learning.
