บทคัดย่อ
ภูมิหลัง: การกระจายอำนาจด้านสุขภาพของประเทศไทยนำไปสู่การถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ไปสู่องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของระบบบริการสุขภาพระดับปฐมภูมิ อย่างไรก็ตาม หลักฐานเชิงปริมาณระดับประเทศเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของบริการสุขภาพช่องปากภายใต้บริบทดังกล่าวยังมีจำกัด วัตถุประสงค์: เพื่ออธิบายการเปลี่ยนแปลงของระดับการให้บริการสุขภาพช่องปากใน รพ.สต. ระหว่างปี พ.ศ. 2565 และ 2568 และเปรียบเทียบความแตกต่างของระดับบริการระหว่างกลุ่มจังหวัดที่มีระดับการถ่ายโอนและการมีทันตบุคลากรประจำแตกต่างกัน วิธีการศึกษา: เป็นการวิจัยเชิงปริมาณแบบวิเคราะห์เปรียบเทียบ ใช้ข้อมูลทุติยภูมิจากระบบ Health Data Center ครอบคลุม รพ.สต. 9,538 แห่ง วิเคราะห์ค่าเฉลี่ยจำนวนรายการบริการต่อหน่วยบริการใน 3 มิติ ได้แก่ บริการทันตกรรมพื้นฐาน บริการส่งเสริมป้องกัน (ไม่รวมการตรวจช่องปาก) และบริการรวมทุกประเภท เปรียบเทียบระหว่างกลุ่มจังหวัดโดยใช้การวิเคราะห์ความแปรปรวนแบบทางเดียว (one-way ANOVA) ผลการศึกษา: ปี พ.ศ. 2565 ยังไม่มี รพ.สต.สังกัด อบจ. รพ.สต. ทั้งหมดมีทันตบุคลากรประจำ ร้อยละ 42.9 ปี พ.ศ. 2568 มี รพ.สต. สังกัด อบจ. ถึงร้อยละ 45.5 และ รพ.สต. ทั้งหมดมีทันตบุคลากรประจำ ร้อยละ 38.9 ปี พ.ศ. 2565 รพ.สต. ให้บริการทันตกรรมพื้นฐานไม่แตกต่างกัน (F = 1.367, p = 0.251) แต่ให้บริการส่งเสริมป้องกันแตกต่างกัน เทียบกับปี พ.ศ. 2568 พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติทั้งค่าเฉลี่ยบริการรวม (F = 159.10, p < 0.001) บริการทันตกรรมพื้นฐาน (F = 26.868, p < 0.001) และบริการส่งเสริมป้องกัน (F = 144.769, p < 0.001) ระหว่างกลุ่มจังหวัดที่มีระดับการถ่ายโอน รพ.สต. ที่ต่างกัน รพ.สต. ที่มีทันตบุคลากรประจำมีระดับการให้บริการสูงกว่าหน่วยบริการที่ไม่มีทันตบุคลากรอย่างสม่ำเสมอในทุกกลุ่มจังหวัด สรุป: การศึกษานี้แสดงให้เห็นถึงความแตกต่างของระดับการให้บริการสุขภาพช่องปากระหว่างกลุ่มจังหวัดในช่วงเวลาที่ศึกษา อย่างไรก็ตาม ไม่สามารถระบุเป็นความสัมพันธ์เชิงเหตุผลระหว่างสถานะการถ่ายโอนกับระดับบริการ
บทคัดย่อ
Background: Health decentralization in Thailand has led to the transfer of sub-district health
promoting hospitals (SHPHs) to provincial administrative organizations (PAOs), representing administrative
structural changes in the primary healthcare system. However, national-level quantitative evidence on
changes in oral health service provision under this policy context remains limited.
Objective: To describe changes in oral health service provision in SHPHs between 2022 and 2025
and to compare differences in service levels and dental health personnel across levels of administrative
transfer provinces.
Methods: A comparative quantitative study was conducted using secondary data from the Health
Data Center, covering 9,538 SHPHs nationwide. The average number of services per facility was analyzed
in three domains: basic dental services, preventive services (excluding oral examination), and total oral
health services. Differences between provincial groups were examined using one-way analysis of variance
(ANOVA).
Results: In 2022, no SHPHs had been transferred to PAOs and 42.9% of SHPHs had dental health
personnel. By 2025, 45.5% of SHPHs had been transferred to PAOs, while 38.9% had dental health
personnel. Starting with a non-significant difference in average basic dental services (F = 1.367, p = 0.251)
but significant difference in average preventive service in 2022, compared with 2025, statistically significant
differences were observed among provincial groups in total services (F = 159.10, p < 0.001), basic dental
services (F = 26.868, p < 0.001), and preventive services (F = 144.769, p < 0.001). SHPHs with dental health
personnel showed higher number of dental services than SHPHs without dental health personnel.
Conclusion: The study demonstrates differences in oral health service provision across provincial
groups during the study period. However, a causal relationship between transfer status and service
levels cannot be concluded.
