บทคัดย่อ
การฟื้นคืนสู่สุขภาวะของผู้อยู่กับโรคจิตเภทเป็นความท้าทายสำคัญของระบบสุขภาพจิต โดยเฉพาะในบริบทที่การดูแลยังคงยึดการรักษาในโรงพยาบาลเป็นศูนย์กลาง แม้ประเทศไทยจะมีความก้าวหน้าในการให้บริการจิตเวช แต่อัตราการกลับเป็นซํ้าและการหลุดจากระบบดูแลหลังจําหน่ายยังคงพบได้อย่างต่อเนื่อง สะท้อนข้อจํากัดของการดูแลต่อเนื่องและการฟื้นฟูในระดับชุมชน การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทำความเข้าใจการฟื้นคืนสู่สุขภาวะในระดับพื้นที่ ผ่านการวิเคราะห์ระบบการฟื้นฟูสุขภาพจิตในชุมชน มุมมองของผู้ให้บริการและผู้ดูแลครอบครัว และประสบการณ์ของผู้อยู่กับโรคจิตเภท เพื่อสนับสนุนการพัฒนาระบบการฟื้นคืนสู่สุขภาวะแบบบูรณาการที่สอดคล้องกับบริบทของประเทศไทย การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพแบบพหุกรณีศึกษา เก็บข้อมูลผ่านการประชุมผู้มีส่วนเกี่ยวข้องและการสัมภาษณ์เชิงลึกกับบุคลากรด้านสุขภาพ ผู้ปฏิบัติงานในชุมชน ผู้ดูแลครอบครัว และผู้อยู่กับโรคจิตเภท ใน 5 จังหวัด ได้แก่ นนทบุรี สุโขทัย จันทบุรี เลย และพังงา รวมผู้ให้ข้อมูลทั้งสิ้น 141 คน การวิเคราะห์ในระดับระบบใช้กรอบ Power–Interest Matrix เพื่อทำความเข้าใจรูปแบบความร่วมมือและบทบาทของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ขณะที่การวิเคราะห์แนวปฏิบัติและประสบการณ์การฟื้นคืนใช้กรอบ SAMHSA’s 10 Principles of Recovery และ CHIME Framework ผลการศึกษาพบว่า ระบบการฟื้นฟูสุขภาพจิตในระดับพื้นที่มีความแตกต่างกันอย่างชัดเจน พื้นที่ที่มีบทบาทขององค์กรภาคประชาสังคมและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเข้มแข็ง มักมีการดูแลต่อเนื่องหลังจําหน่ายที่ยืดหยุ่นและตอบสนองต่อชีวิตจริงของผู้ป่วยมากกว่า ขณะที่ระบบที่ขับเคลื่อนโดยภาคสาธารณสุขเป็นหลักมีความเข้มแข็งด้านการรักษาทางคลินิก แต่ยังให้ความสำคัญกับการฟื้นฟูเชิงสังคมและอาชีพในระดับจํากัด การวิเคราะห์ตามกรอบ SAMHSA สะท้อนว่า แนวปฏิบัติด้านการฟื้นคืนในบริบทไทยเน้นความสัมพันธ์ การมีครอบครัวเป็นฐานและการดำรงชีวิตอย่างสงบในชีวิตประจำวัน มากกว่าการเน้นความเป็นอิสระของปัจเจกในมุมมองของผู้อยู่กับโรคจิตเภท การฟื้นคืนสู่สุขภาวะมีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับครอบครัว ชุมชนและศาสนาหรือจิตวิญญาณ ความหวังมักถูกนิยามผ่านเป้าหมายเล็ก ๆ ที่จับต้องได้ในชีวิตประจำวัน ขณะที่ตัวตนและความหมายของชีวิตถูกสร้างขึ้นใหม่ผ่านบทบาทที่มีคุณค่าทางสังคม การเสริมพลังอำนาจจึงหมายถึงความสามารถในการจัดการชีวิตประจำวันด้วยตนเองอย่างมั่นคงมากกว่าการเป็นอิสระอย่างสมบูรณ์ โดยสรุป การพัฒนาระบบการฟื้นคืนสู่สุขภาวะสำหรับผู้อยู่กับโรคจิตเภทควรตั้งอยู่บนฐานของศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และสิทธิมนุษยชน และสนับสนุนการฟื้นคืนในชุมชนผ่านความร่วมมืออย่างเป็นทางการและต่อเนื่องระหว่างภาคสุขภาพท้องถิ่น ครอบครัว และภาคประชาสังคม
บทคัดย่อ
Recovery among people living with schizophrenia continues to pose challenges for mental
health systems, particularly where care remains centered on hospital-based treatment. In
Thailand, advances in psychiatric services have not fully addressed persistent relapse and social
disconnection after discharge, highlighting gaps in continuity of care and community-based
rehabilitation. This study investigates recovery-oriented mental health care at the community
level by exploring local recovery systems, the perspectives of service providers and family
caregivers, and the recovery experiences of people living with schizophrenia, with the aim of
informing the development of an integrated recovery system compatible with the Thai context.
The study employed a multiple-case qualitative design. Data were collected through
stakeholder meetings and in-depth interviews with health professionals, community practitioners,
family caregivers, and people living with schizophrenia in five provinces—Nonthaburi, Sukhothai,
Chanthaburi, Loei, and Phang Nga—resulting in 141 participants. System-level dynamics were
examined using a Power–Interest Matrix, while recovery-oriented practices and experiences were
analyzed using SAMHSA’s 10 Principles of Recovery and the CHIME framework.
The findings show variation in community-based recovery systems across provinces. Areas
with strong involvement from civil society organizations and local administrative bodies tended
to demonstrate more continuous and adaptive post-discharge support, whereas health-sectorled networks showed stronger clinical coordination but more limited attention to social and
vocational recovery. Analysis suggests that recovery-oriented practice in Thailand is largely
relational and family-centered, emphasizing stability and everyday functioning rather than
individual autonomy. Peer support and strengths-based approaches remain largely informal.
From the perspective of people living with schizophrenia, recovery is shaped by everyday
relationships, community belonging, and, in some settings, religious or spiritual life. Hope is
expressed through attainable goals embedded in daily routines, while empowerment is
understood as gaining practical control over everyday life rather than achieving full independence.
These findings support the development of community-based recovery systems grounded in
human dignity and human rights, sustained through coordination across health services, local
authorities, families, and civil society.
