บทคัดย่อ
แม้งบประมาณรายจ่ายด้านสาธารณสุขของภาครัฐจะเพิ่มขึ้น แต่โรงพยาบาลรัฐหลายแห่งยังขาดทุน ปัญหานี้อาจเกิดจากการจัดสรรงบประมาณและการจ่ายชดเชยที่ไม่ครอบคลุมต้นทุนจริงหรือสะท้อนประสิทธิภาพการดำเนินงานของโรงพยาบาล โครงการวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาต้นทุนและประสิทธิภาพของโรงพยาบาลสังกัดสำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข (สป.สธ.) และสังกัดมหาวิทยาลัยพร้อมข้อเสนอด้านการประมาณการต้นทุนและการจัดสรรงบประมาณแก่โรงพยาบาลรัฐ คณะผู้วิจัยศึกษาต้นทุนโดยใช้ข้อมูลหลักจากสำนักพัฒนากลุ่มโรคร่วมไทย (สรท.) ซึ่งครอบคลุมโรงพยาบาลสังกัด สป.สธ.จำนวน 38 แห่ง และสังกัดมหาวิทยาลัยในกรุงเทพมหานครและปริมณฑลจำนวน 3 แห่งในปีงบประมาณ 2565 ซึ่งอยู่ในช่วงการระบาดของโควิด 19 ทำให้มีข้อจำกัดด้านขนาดกลุ่มตัวอย่างและอาจไม่สะท้อนสถานการณ์ปัจจุบันได้อย่างสมบูรณ์ ผลการวิเคราะห์ข้อมูลจาก สรท. พบว่าโรงพยาบาลชุมชนมีต้นทุนค่าบุคลากรสูง ขณะที่โรงพยาบาลศูนย์ (รพศ.) และโรงพยาบาลสังกัดมหาวิทยาลัยมีสัดส่วนค่าปัจจัยทุนสูง แสดงถึงความซับซ้อนของการรักษาที่ต้องใช้เทคโนโลยีและยาราคาสูง (ปัจจัยทุนหมายถึงค่าวัสดุและต้นทุนการใช้สินทรัพย์ ต้นทุนการใช้สินทรัพย์หมายถึงค่าเสื่อมราคาและตัดจำหน่าย) เมื่อพิจารณาต้นทุนต่อหน่วยจากข้อมูล สรท. พบว่าแม้โรงพยาบาลสังกัดมหาวิทยาลัยมีจำนวนบริการ OP (visit) รวมสูงกว่า รพศ. แต่กลับมีต้นทุนบริการ OP ต่อครั้งสูงกว่าถึงประมาณ 2.6 เท่า คณะผู้วิจัยเลือกศึกษากรณีตัวอย่าง 3 กลุ่มโรค (DRG) ได้แก่ การผ่าตัดไส้ติ่ง โรคท้องร่วง และการผ่าคลอด พบว่าโรงพยาบาลสังกัดมหาวิทยาลัยมีต้นทุนบริการ IP ต่อครั้ง (admission) โดยเฉลี่ยสูงกว่า รพศ. ในทุกกลุ่มโรคและทุกหมวดค่ารักษาหลัก ต้นทุนที่สูงกว่านี้อาจเป็นผลมาจากการใช้ยาและเทคโนโลยีราคาสูง การดูแลโดยแพทย์เฉพาะทาง และระยะเวลานอนโรงพยาบาลที่ยาวกว่าในบางกรณี นอกจากนั้นแล้ว ผลการวิเคราะห์ประสิทธิภาพด้วยวิธีพรมแดนต้นทุนและการผลิตในปีงบประมาณ 2566-2568 จากข้อมูลกองเศรษฐกิจสุขภาพและหลักประกันสุขภาพ โรงพยาบาลสังกัด สป.สธ. ส่วนใหญ่มีประสิทธิภาพด้านต้นทุนใกล้พรมแดนต้นทุนแล้ว หลายโรงพยาบาลยังมีช่องว่างในการเพิ่มผลผลิตบริการโดยเฉพาะบริการส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรค อีกทั้ง ผลการศึกษาครั้งนี้ได้สะท้อนให้เห็นอีกว่ายังมีปัญหาระบบข้อมูลต้นทุนที่ยังพัฒนาไม่ครบถ้วนและไม่สามารถใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพ โรงพยาบาลสังกัด สป.สธ. ส่วนใหญ่ยังคำนวณต้นทุนด้วยวิธีลัดซึ่งเหมาะสมในเชิงปฏิบัติเนื่องจากใช้ข้อมูลไม่มากและดำเนินการได้ง่าย แต่ยังมีข้อจำกัดในการสะท้อนการใช้ทรัพยากรของบริการแต่ละประเภทอย่างละเอียด การยกระดับระบบข้อมูลต้นทุนควรดำเนินการอย่างเป็นขั้นตอนโดยเริ่มจากการกำหนดชุดข้อมูลขั้นต่ำที่โรงพยาบาลต้องจัดเตรียมโดยใช้มาตรฐานเดียวกัน การยกระดับระบบข้อมูลต้นทุนจึงควรดำเนินการอย่างเป็นขั้นตอนโดยเริ่มจากการกำหนดชุดข้อมูลขั้นต่ำที่มีมาตรฐานร่วมกัน การรื้อฟื้นศูนย์ต้นทุนโดยจัดตั้งทีมงานเฉพาะด้านการจัดทำต้นทุนภายในโรงพยาบาลแต่ละแห่งร่วมกับทีมงานกลางระดับพื้นที่เพื่อรวบรวม ตรวจสอบ และจัดการข้อมูลต้นทุนอย่างต่อเนื่อง ณ จุดบริการเพื่อลดภาระการบันทึกซ้ำและเพิ่มความน่าเชื่อถือของข้อมูลต้นทุน นอกจากนี้ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรสร้างแรงจูงใจเชิงประสิทธิภาพ เช่น ให้รางวัลแก่โรงพยาบาลภาครัฐที่มีประสิทธิภาพสูงกว่ามาตรฐาน ขณะเดียวกัน อาจไม่ลดเงินของโรงพยาบาลที่ผลงานต่ำกว่ามาตรฐาน แต่ต้องวิเคราะห์หาสาเหตุและแนวทางในการเพิ่มประสิทธิภาพ ด้วยหลักการข้างต้นจะทำให้เกิดสมดุลระหว่างความเป็นธรรมและแรงจูงใจในการพัฒนา อีกทั้ง แนวทางนี้จะช่วยหลีกเลี่ยงแรงจูงใจที่ทำให้โรงพยาบาลเพิ่มปริมาณบริการเกินความจำเป็น
บทคัดย่อ
Despite increasing public health expenditure in Thailand, many public hospitals continue to
face financial difficulties. This may reflect budget allocation and reimbursement mechanisms that do
not adequately account for hospitals' actual costs, or operational inefficiencies within hospitals. This
project aims to examine the costs and efficiency of hospitals under the Office of the Permanent
Secretary, Ministry of Public Health (OPS-MOPH), and university hospitals, to develop recommendations
for improving hospital cost estimation and budget allocation. The study draws on hospital cost data
from the Thai CaseMix Centre (TCMC), covering 38 OPS-MOPH hospitals and 3 university hospitals in
Bangkok Metropolitan Region in fiscal year 2022. Since the data were collected during the COVID-19
pandemic, the findings are subject to sample size limitations and may not fully reflect current hospital
operations. Community hospitals exhibited a higher proportion of labour costs, whereas regional and
university hospitals had substantially higher proportions of capital-related costs (material costs and asset
depreciation and amortization), reflecting the greater complexity of care and the use of advanced
medical technologies and high-cost pharmaceuticals.
Analysis of unit costs using data from the TCMC showed that, although university hospitals had
larger overall outpatient visits than regional hospitals, their outpatient cost per visit was approximately
2.6 times higher. In the three selected DRG case studies (appendectomy, diarrheaol disease, and
caesarean section) university hospitals were found to have higher cost per admission than regional
hospitals across all DRGs and major billing groups. These differences may reflect the use of high-cost
technologies and pharmaceuticals, and longer lengths of stay. In addition, efficiency analyses using cost
frontier and production frontier approaches for fiscal years 2023–2025, based on data from the Division
of Health Economics and Health Security, indicate that most OPS-MOPH hospitals were found to
operate close to the cost frontier. Nevertheless, many hospitals still have room to improve service
outputs, particularly in health promotion and disease prevention services. The study also finds that
hospital cost information systems remain underdeveloped. Most OPS-MOPH hospitals continue to rely
on simplified costing methods, which are practical but limited in capturing detailed resource use across
service types. Strengthening the system should therefore proceed gradually, beginning with a
standardized minimum dataset. The re-establishment of cost centres through dedicated costing teams
within individual hospitals, supported by regional coordinating teams responsible for the collection,
verification, and management of costing data at the point of service. Such arrangements would reduce
duplicate data entry and improve the reliability of costing information. Relevant agencies should also
introduce performance-based incentives, such as rewarding hospitals with efficiency above established
benchmarks. Hospitals performing below the benchmark should not face budget reductions; instead,
the causes of inefficiency and possible improvement strategies should be carefully assessed.
