การสังเคราะห์ข้อเสนอเชิงนโยบายแนวทางการจัดสรรงบประมาณโดยใช้การวิเคราะห์ต้นทุนและประสิทธิภาพของโรงพยาบาล: กรณีศึกษาโรงพยาบาลสังกัดกระทรวงสาธารณสุขและโรงพยาบาลสังกัดมหาวิทยาลัย

Abstract

แม้งบประมาณรายจ่ายด้านสาธารณสุขของภาครัฐจะเพิ่มขึ้น แต่โรงพยาบาลรัฐหลายแห่งยังขาดทุน ปัญหานี้อาจเกิดจากการจัดสรรงบประมาณและการจ่ายชดเชยที่ไม่ครอบคลุมต้นทุนจริงหรือสะท้อนประสิทธิภาพการดำเนินงานของโรงพยาบาล โครงการวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาต้นทุนและประสิทธิภาพของโรงพยาบาลสังกัดสำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข (สป.สธ.) และสังกัดมหาวิทยาลัยพร้อมข้อเสนอด้านการประมาณการต้นทุนและการจัดสรรงบประมาณแก่โรงพยาบาลรัฐ คณะผู้วิจัยศึกษาต้นทุนโดยใช้ข้อมูลหลักจากสำนักพัฒนากลุ่มโรคร่วมไทย (สรท.) ซึ่งครอบคลุมโรงพยาบาลสังกัด สป.สธ.จำนวน 38 แห่ง และสังกัดมหาวิทยาลัยในกรุงเทพมหานครและปริมณฑลจำนวน 3 แห่งในปีงบประมาณ 2565 ซึ่งอยู่ในช่วงการระบาดของโควิด 19 ทำให้มีข้อจำกัดด้านขนาดกลุ่มตัวอย่างและอาจไม่สะท้อนสถานการณ์ปัจจุบันได้อย่างสมบูรณ์ ผลการวิเคราะห์ข้อมูลจาก สรท. พบว่าโรงพยาบาลชุมชนมีต้นทุนค่าบุคลากรสูง ขณะที่โรงพยาบาลศูนย์ (รพศ.) และโรงพยาบาลสังกัดมหาวิทยาลัยมีสัดส่วนค่าปัจจัยทุนสูง แสดงถึงความซับซ้อนของการรักษาที่ต้องใช้เทคโนโลยีและยาราคาสูง (ปัจจัยทุนหมายถึงค่าวัสดุและต้นทุนการใช้สินทรัพย์ ต้นทุนการใช้สินทรัพย์หมายถึงค่าเสื่อมราคาและตัดจำหน่าย) เมื่อพิจารณาต้นทุนต่อหน่วยจากข้อมูล สรท. พบว่าแม้โรงพยาบาลสังกัดมหาวิทยาลัยมีจำนวนบริการ OP (visit) รวมสูงกว่า รพศ. แต่กลับมีต้นทุนบริการ OP ต่อครั้งสูงกว่าถึงประมาณ 2.6 เท่า คณะผู้วิจัยเลือกศึกษากรณีตัวอย่าง 3 กลุ่มโรค (DRG) ได้แก่ การผ่าตัดไส้ติ่ง โรคท้องร่วง และการผ่าคลอด พบว่าโรงพยาบาลสังกัดมหาวิทยาลัยมีต้นทุนบริการ IP ต่อครั้ง (admission) โดยเฉลี่ยสูงกว่า รพศ. ในทุกกลุ่มโรคและทุกหมวดค่ารักษาหลัก ต้นทุนที่สูงกว่านี้อาจเป็นผลมาจากการใช้ยาและเทคโนโลยีราคาสูง การดูแลโดยแพทย์เฉพาะทาง และระยะเวลานอนโรงพยาบาลที่ยาวกว่าในบางกรณี นอกจากนั้นแล้ว ผลการวิเคราะห์ประสิทธิภาพด้วยวิธีพรมแดนต้นทุนและการผลิตในปีงบประมาณ 2566-2568 จากข้อมูลกองเศรษฐกิจสุขภาพและหลักประกันสุขภาพ โรงพยาบาลสังกัด สป.สธ. ส่วนใหญ่มีประสิทธิภาพด้านต้นทุนใกล้พรมแดนต้นทุนแล้ว หลายโรงพยาบาลยังมีช่องว่างในการเพิ่มผลผลิตบริการโดยเฉพาะบริการส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรค อีกทั้ง ผลการศึกษาครั้งนี้ได้สะท้อนให้เห็นอีกว่ายังมีปัญหาระบบข้อมูลต้นทุนที่ยังพัฒนาไม่ครบถ้วนและไม่สามารถใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพ โรงพยาบาลสังกัด สป.สธ. ส่วนใหญ่ยังคำนวณต้นทุนด้วยวิธีลัดซึ่งเหมาะสมในเชิงปฏิบัติเนื่องจากใช้ข้อมูลไม่มากและดำเนินการได้ง่าย แต่ยังมีข้อจำกัดในการสะท้อนการใช้ทรัพยากรของบริการแต่ละประเภทอย่างละเอียด การยกระดับระบบข้อมูลต้นทุนควรดำเนินการอย่างเป็นขั้นตอนโดยเริ่มจากการกำหนดชุดข้อมูลขั้นต่ำที่โรงพยาบาลต้องจัดเตรียมโดยใช้มาตรฐานเดียวกัน การยกระดับระบบข้อมูลต้นทุนจึงควรดำเนินการอย่างเป็นขั้นตอนโดยเริ่มจากการกำหนดชุดข้อมูลขั้นต่ำที่มีมาตรฐานร่วมกัน การรื้อฟื้นศูนย์ต้นทุนโดยจัดตั้งทีมงานเฉพาะด้านการจัดทำต้นทุนภายในโรงพยาบาลแต่ละแห่งร่วมกับทีมงานกลางระดับพื้นที่เพื่อรวบรวม ตรวจสอบ และจัดการข้อมูลต้นทุนอย่างต่อเนื่อง ณ จุดบริการเพื่อลดภาระการบันทึกซ้ำและเพิ่มความน่าเชื่อถือของข้อมูลต้นทุน นอกจากนี้ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรสร้างแรงจูงใจเชิงประสิทธิภาพ เช่น ให้รางวัลแก่โรงพยาบาลภาครัฐที่มีประสิทธิภาพสูงกว่ามาตรฐาน ขณะเดียวกัน อาจไม่ลดเงินของโรงพยาบาลที่ผลงานต่ำกว่ามาตรฐาน แต่ต้องวิเคราะห์หาสาเหตุและแนวทางในการเพิ่มประสิทธิภาพ ด้วยหลักการข้างต้นจะทำให้เกิดสมดุลระหว่างความเป็นธรรมและแรงจูงใจในการพัฒนา อีกทั้ง แนวทางนี้จะช่วยหลีกเลี่ยงแรงจูงใจที่ทำให้โรงพยาบาลเพิ่มปริมาณบริการเกินความจำเป็น