บทคัดย่อ
วิกฤติเด็กและครอบครัวเป็นปัญหาที่มีความยากและซับซ้อน ปัญหาของพัฒนาการเด็ก คือปัญหาวิกฤติของครอบครัวที่ไม่อาจแก้ไขในระดับปรากฏการณ์ แต่ต้องขับเคลื่อนสังคมในระดับฐานคิดหรือกระบวนทัศน์ ต้องใช้การวิจัยเพื่อการขับเคลื่อนสังคมเป็นเครื่องมือ และมีกลไกและกระบวนการที่เอื้ออำนวยประคับประคอง หล่อเลี้ยงให้เกิดการเรียนรู้ เติบโตของเครือข่ายในระดับพื้นที่ โครงการวิจัยเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตเด็กเล็กกลุ่มเปราะบางของศูนย์พัฒนาเด็กปฐมวัยผ่านการพัฒนานิเวศการดูแลเด็กโดยชุมชนด้วยกระบวนการประเมินเชิงการพัฒนาเป็นโครงการที่ดำเนินงานในระยะที่สอง มีวัตถุประสงค์เพื่อต่อยอดการพัฒนารูปแบบของการขับเคลื่อนสังคมที่เน้นการพัฒนาคุณภาพชีวิตหรือความอยู่เย็นเป็นสุขของครอบครัวในระดับพื้นที่ โดยใช้ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก (ศพด.) เป็นจุดคานงัดของการขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงที่เชื่อมต่อถึงครอบครัวและชุมชน และต่อยอดถึงระบบบริการและหน่วยงานในพื้นที่ระดับที่สูงกว่า ซึ่งมีผลลัพธ์คือคุณภาพชีวิตของเด็กปฐมวัยใน ศพด. สถาบันครอบครัวและชุมชน และระบบการหนุนเสริมด้านสาธารณสุข การศึกษาและสวัสดิการสังคม พื้นที่การวิจัยดำเนินการใน 3 อำเภอของจังหวัดพิจิตร ได้แก่ บางมูลนาก วังทรายพูน และตะพานหิน ข้อค้นพบสำคัญของการศึกษานี้ คือ การขับเคลื่อนโครงการใน 3 พื้นที่ซึ่งมีความแตกต่างกันในหลายมิติทั้งสถานการณ์ปัญหา บริบทพื้นที่ ต้นทุนทางสังคมและเศรษฐกิจ และทรัพยากรเชิงสถาบัน เช่น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) โรงพยาบาล โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ศูนย์การศึกษาพิเศษ ภาคประชาสังคม ฯลฯ การค้นหาและร้อยเรียงเชื่อมประสานกลไกเหล่านี้ให้เกิดการเคลื่อนไหวเป็นเครือข่าย โดยมีเด็กและศพด. เป็นเป้าหมายร่วม เป็นเรื่องไม่ง่าย ต้องใช้หลายกลวิธี และต้องใช้เวลา ที่สำคัญที่สุดคือ การค้นให้พบตัวก่อการที่เป็นคนทำงานจริงในพื้นที่ ใช้ความสัมพันธ์ที่จริงใจ จริงจัง และต่อเนื่องเป็นเครื่องมือสำคัญและการใช้ทำงานบนรูปธรรมของปัญหาหน้างาน การสร้างพื้นที่แลกเปลี่ยน แบ่งปัน และการหนุนเสริมกำลังใจและทรัพยากร การขับเคลื่อน ศพด. ในฐานะจุดคานงัดของการส่งเสริมพัฒนาการเด็กและแก้ไขปัญหาจำเป็นต้องเติมช่องว่างที่กล่าวถึง โครงการนี้จึงเสนอแนวคิดการขับเคลื่อนด้วยภาพของนิเวศในการสร้างระบบการส่งเสริมพัฒนาการเด็กแบบบูรณาการ ซึ่งประกอบด้วย 4 มิติ คือ 1. การคัดกรองที่เป็นระบบและต่อเนื่อง มีเครื่องมือคัดกรองได้มาตรฐานและแม่นยำ คัดกรองทุกพื้นที่อย่างทั่วถึง และมีระบบฐานข้อมูล 2. การส่งต่อที่มีการสร้างเส้นทางการส่งต่อที่ชัดเจน ระบบติดตามและประสานงานอย่างใกล้ชิด เพื่อให้เด็กที่พบปัญหาได้รับการวินิจฉัยและการรักษาเร็วที่สุด 3. การมีส่วนร่วม โดยการส่งเสริมให้ครอบครัวเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการดูแลและติดตามพัฒนาการเด็ก และ 4. การสร้างสถานีการเรียนรู้ด้านพัฒนาการเด็กภาคประชาชนโดยผลักดันกิจกรรมจิตอาสาดูแลเด็กที่มีความต้องการพิเศษโดยภาคประชาชนร่วมกับเครือข่ายวิชาการต่าง ๆ ในท้องถิ่น
บทคัดย่อ
The crisis facing children and families in disadvantaged and complex areas is
multifaceted. Child development issues are fundamentally family crises that cannot be resolved
through superficial measures; rather, they require social mobilization at the level of paradigm or
mindset. This study utilizes developmental evaluation approach as a primary tool, employing
mechanisms and processes that facilitate, support, and nurture the growth of local networks. This
study- The "Peaceful and Happy Family" project, aims to further develop a social mobilization
model focused on enhancing the quality of life and well-being of families within their local
context. The strategy utilizes Child Development Centers (CDCs) as a strategic lever for change,
connecting families and communities while extending to higher-level service systems and
agencies. The intended outcome is an improved quality of life for young children in CDCs, family
institutions, and communities, alongside strengthened support systems in public health,
education, and social welfare. The project was implemented in CDCs across three districts in
Phichit Province: Bang Mun Nak, Wang Sai Phun, and Taphan Hin.
The key findings of this study are twofold: First, project mobilization across the three
districts revealed significant diversity across multiple dimensions, including problem status, local
context, socio-economic capital, and institutional resources (such as Local Government
Organizations, hospitals/sub-district health promoting hospitals, Special Education Centers,
temples, and civil society groups). Identifying and coordinating these various mechanisms into a
cohesive network centered on the common goal of child and CDC development is a challenging
task that requires diverse strategies and time. Most importantly, it involves identifying local
"change agents"—those who work genuinely and continuously on the ground—using sincere and
earnest relationships as a core tool to address concrete frontline issues, while creating spaces for
exchange, sharing, and the support of morale and resources. Second, utilizing CDCs as a lever for
child development and problem-solving requires bridging the aforementioned gaps. The project
proposes an integrated ecosystem concept for the next phase of development, consisting of four
dimensions: Screening: Establishing a systematic and continuous process with standardized,
accurate tools, universal coverage, and a robust database system. Referral: Creating clear referral
pathways with close follow-up and coordination to ensure prompt diagnosis and treatment for
children in need. Participation: Encouraging families to become integral parts of the care and
developmental monitoring process. And Community Learning Stations: Promoting volunteer-led
activities for children with special needs through collaboration with local academic networks.
